Johan MOSTERT – Afrikaner en Suid-Afrikaner

Sleutelwoorde/Key Words: South Africa, Culture, Political and Cultural Debate, Value-based culture, political polarisation. ABSTRACT: Should South Africa search for a new value-based cultural and political system to solve the country’s multiple layers of political, economic, social and cultural problems?

Waardegedrewe sentrisme: ‘n politieke kultuur vir Suid-Afrika

Suid-Afrikaners leef in ‘n tyd waarin politieke debat al hoe meer deur polarisasie gekenmerk word. Openbare gesprekke word emosioneel gevoer; opponente word maklik as vyande uitgebeeld; en ideologiese lojaliteit word dikwels belangriker as die soeke na werkbare oplossings. Hierdie verskynsel is nie beperk tot een politieke party of een deel van die politieke spektrum nie. Dit kom in verskillende vorme voor, van links tot regs.

POLTIEKE EN KULTURELE POLARISASIE

Die gevolg is dat politieke debat dikwels meer energie bestee aan die verdediging van standpunte as aan die oplossing van probleme. Kompromie word as swakheid beskou, terwyl pragmatisme maklik as beginselloosheid afgemaak word. Aan die ander kant word sterk beginsels soms verwar met ideologiese hardkoppigheid. Hierdie is egter ‘n valse keuse. Suid-Afrika het nie minder beginsels nodig nie, maar beter beginsels; nie minder pragmatisme nie, maar wyser pragmatisme. Die uitdaging is om ‘n politieke kultuur te ontwikkel wat waardes en realisme met mekaar versoen. ‘n Mens sou dit ‘waardegedrewe sentrisme’ kon noem.Hierdie benadering begin nie by ideologie nie, maar by ‘n aantal fundamentele waardes: die waardigheid van elke mens, die oppergesag van die reg, verantwoordbare regering, ekonomiese geleenthede, maatskaplike geregtigheid, volhoubaarheid en respek vir verskeidenheid. Hierdie waardes is nie onderhandelbaar nie. Hulle vorm die morele kompas waarvolgens beleid beoordeel word. Beginsels alleen is nie voldoende nie. Politiek speel hom af in ‘n wêreld van beperkte hulpbronne, uiteenlopende belange en onvolmaakte instellings. Daarom vra waardegedrewe sentrisme ook vir realisme. Dit erken dat vooruitgang selde dramaties plaasvind. Hervorming is meestal geleidelik. Verskillende groepe sal nooit oor alles saamstem nie. Die kuns van regering lê daarin om genoegsame gemeenskaplike grond te vind om betekenisvolle vordering moontlik te maak. Hierdie benadering verskil van ‘n laissez-faire-houding. Dit aanvaar nie bloot die bestaande orde of die status quo nie. Inteendeel, dit vra voortdurend hoe instellings verbeter, ongelykheid verminder en geleenthede uitgebrei kan word. Dit wil hervorm, maar sonder revolusionêre romantiek; dit wil stabiliteit bevorder, maar sonder selftevredenheid. Net so verwerp dit politieke absolutisme. Geen party beskik oor ‘n monopolie op wysheid nie. Goeie idees behoort op hul meriete beoordeel te word, ongeag waar hulle vandaan kom. Die vraag behoort nie te wees of ‘n voorstel links of regs is nie, maar of dit regverdig, uitvoerbaar en in die openbare belang is.

WAARDEGEDREWE SENTRISME IS NIE KLEURLOSE KOMPROMISME NIE

‘n Waardegedrewe sentrum is daarom nie ‘n kleurlose kompromis nie. Dit vra dikwels moeiliker besluite as ideologiese politiek, omdat dit vereis dat beginsels en praktiese gevolge voortdurend teen mekaar opgeweeg word. Dit vereis intellektuele nederigheid: die bereidheid om te erken dat niemand alle antwoorde het nie. Dit vereis ook morele moed: die vasberadenheid om sekere waardes te verdedig, selfs wanneer dit ongewild is. Vir Suid-Afrika beteken dit onder meer dat ekonomiese groei en maatskaplike geregtigheid nie as opponerende doelwitte gesien moet word nie. ‘n Groeiende ekonomie sonder geregtigheid is onvolhoubaar; geregtigheid sonder groei is uiteindelik onbefondsbaar. Net so is individuele vryheid en gemeenskapsverantwoordelikheid nie teenstrydig nie, maar wedersyds afhanklik. Ons samelewing het minder behoefte aan politieke monoloë en meer aan eerlike dialoog. Demokratiese volwassenheid word nie gemeet aan hoe hard ons ons opponente veroordeel nie, maar aan hoe ernstig ons bereid is om na hulle te luister. Dialoog beteken nie die prysgawe van oortuigings nie; dit beteken die bereidheid om waarheid ook buite ons eie ideologiese kring te soek. Miskien lê die grootste uitdaging van ons tyd nie daarin om ‘n perfekte politieke ideologie te vind nie, maar om ‘n beter politieke kultuur te vestig. ‘n Kultuur waarin beginsels rigting gee, realisme ons beperkings erken en pragmatisme ons help om stap vir stap vooruitgang te maak.
Suid-Afrika het nie ‘n politiek van uiterstes nodig nie. Ons het ‘n politiek nodig waarin vaste waardes en nugtere oordeel hand aan hand loop. Dit is nie die maklikste pad nie, maar dit is waarskynlik die mees verantwoordelike een.

Kultuur en staat: ‘n besinning oor Afrikanerskap en Suid-Afrikanerskap

Debatte oor identiteit word dikwels vertroebel wanneer begrippe wat op verskillende werklikhede betrekking het, met mekaar verwar word. Dit is die geval wanneer Afrikanerskap en Suid-Afrikanerskap as alternatiewe of selfs opponerende identiteite voorgestel word. Vanuit die politieke filosofie is dit egter duidelik dat hierdie twee begrippe nie op dieselfde vlak funksioneer nie. Die een is kultureel van aard; die ander is staatkundig. ‘n Kultuurgemeenskap of -groep word nie in die eerste plek deur politieke grense omskryf nie. Dit verwys na ‘n gemeenskap wat deur ‘n gedeelde taal, geskiedenis kultuur, tradisies, gebruike en dikwels ook ‘n bepaalde historiese bewussyn met mekaar verbind word. ‘n Kultuurgroep is ‘n histories gegroeide gemeenskap wat deur kultuur saamgebind word. Die Afrikaner kultuurgemeenskap het veral sedert die negentigerjare van die vorige eeu ontwikkel van ‘n grootliks homogene groep tot ‘n gemeenskap wat ‘n groter uiteenlopendheid vertoon. Die staat, daarenteen, is ‘n politieke instelling. Sy doel is om openbare orde te handhaaf, reg te laat geskied, veiligheid te verseker en die gemeenskaplike belang van al sy burgers te bevorder. Burgerskap is dus ‘n regsverhouding tussen die individu en die staat. Dit verleen regte en plaas verantwoordelikhede op burgers, ongeag hul taal, kultuur of geloof.
Hieruit volg dat Afrikanerskap en Suid-Afrikanerskap op twee verskillende dimensies van menslike bestaan betrekking het. Afrikanerskap beskryf lidmaatskap van ‘n kultuurgemeenskap; Suid-Afrikanerskap beskryf burgerskap van ‘n bepaalde staat. Die een vloei uit kulturele verbondenheid voort; die ander uit ‘n regsorde. Hierdie onderskeid is diep gewortel in die geskiedenis van politieke denke.
In sommige lande val hierdie twee grotendeels saam, maar in baie lande doen hulle dit nie. Meertalige en multikulturele state soos Switserland, België, Kanada en Suid-Afrika bestaan juis uit verskillende kultuurgemeenskappe wat een staat deel. Hierdie werklikheid beteken dat ‘n mens meer as een identiteit tegelyk kan hê.Vir Afrikaners beteken dit dat Afrikanerskap nie noodwendig in spanning met Suid-Afrikanerskap staan nie. As kultuurgemeenskap kan Afrikaners hul taal, geskiedenis, tradisies en instellings koester, terwyl hulle terselfdertyd verantwoordelike burgers van Suid-Afrika is. Net so is individuele vryheid en gemeenskapsverantwoordelikheid nie teenstrydig nie, maar wedersyds afhanklik.
Ons samelewing het minder behoefte aan politieke monoloë en meer aan eerlike dialoog. Demokratiese volwassenheid word nie gemeet aan hoe hard ons ons opponente veroordeel nie, maar aan hoe ernstig ons bereid is om na hulle te luister. Dialoog beteken nie die prysgawe van oortuigings nie; dit beteken die bereidheid om waarheid ook buite ons eie ideologiese kring te soek.

Hoe vestig ons ‘n beter kultuur?

Miskien lê die grootste uitdaging van ons tyd nie daarin om ‘n perfekte politieke ideologie te vind nie, maar om ‘n beter politieke kultuur te vestig. ‘n Kultuur waarin beginsels rigting gee, realisme ons beperkings erken en pragmatisme ons help om stap vir stap vooruitgang te maak.
Suid-Afrika het nie ‘n politiek van uiterstes nodig nie. Ons het ‘n politiek nodig waarin vaste waardes en nugtere oordeel hand aan hand loop. Dit is nie die maklikste pad nie, maar dit is waarskynlik die mees verantwoordelike een.

JOHAN MOSTERT is ‘n afgetrede staatsdiensamptenaar wat in Pretoria woon.

*Einde.