Nongqai Vol 17 No 8 – Persoonlike objektiewe siening van Suid-Afrika
SUID-AFRIKA — VAN VLAMME TOT VANDAG (1984 – 2026)
Sampie Blom (Oudlid-SAP-VTak)
In 1984 was Suid-Afrika ’n land wat onder geweldige spanning geleef het. P.W. Botha was president en apartheid was die regering se amptelike beleid. In die townships het woede en protes al hoe groter geword. Strate het die slagvelde van ’n politieke stryd geword, polisiemagte en betogers het teenoor mekaar gestaan, en Suid-Afrika het vir baie mense gevoel asof dit stadigaan uitmekaar val.
Die naam van Winnie Mandela het ook in daardie donker jare ’n omstrede betekenis gekry. Haar uitsprake oor die “necklace”- metode — die wrede praktyk waar vermeende verraaiers met ’n brandende band om die nek tereggestel is — het haar wêreldwyd omstrede gemaak. Die geweld was nie slegs ’n stryd tussen twee groepe nie; dit het binne gemeenskappe, families en politieke bewegings ook sy tol geëis.
Toe kom 1990.
F.W. de Klerk kondig die vrylating van Nelson Mandela aan. Die wêreld kyk toe hoe ’n man wat 27 jaar lank in die tronk was, uitstap en sy hand na versoening uitreik.
Vier jaar later verander Suid-Afrika vir altyd.
In 1994 staan miljoene mense in toue om vir die eerste keer aan ’n demokratiese nasionale verkiesing deel te neem.
Nelson Mandela word die eerste president van die nuwe Suid-Afrika. Vir baie mense was dit die geboorte van hoop. Vir ander was dit die einde van ’n wêreld wat hulle geken het.
Mandela word opgevolg deur Thabo Mbeki.
Die nuwe Suid-Afrika probeer groei, ontwikkel en sy wonde genees. Maar onder die oppervlak bly armoede, ongelykheid, misdaad en rassespanning hardnekkige probleme.
Toe kom Jacob Zuma.
En saam met sy presidentskap word die naam Gupta al hoe meer verbind met die begrip staatskaping. Die Zondo-kommissie sou later in besonderhede ondersoek hoe staatsinstellings en staatsbeheerde ondernemings deur korrupsie en politieke invloed beskadig is.
In 2018 neem Cyril
Ramaphosa die presidentskap oor.
Daar is weer hoop.
Maar hoop alleen vul nie ’n leë staatskas nie. Dit herstel nie Eskom se kragstasies nie. Dit bring nie werk na elke jong Suid-Afrikaner nie. En dit maak nie die korrupsie, misdaad en politieke verdeeldheid van dekades oornag ongedaan nie.
Teen 2026 kyk Suid-Afrika terug oor twee heel verskillende tydperke.
Die een tydperk was apartheid — ’n stelsel van wetlike rasseskeiding, politieke uitsluiting en ernstige menseregteskendings. Die ander is die 32 jaar van demokrasie waarin Suid-Afrika die stemreg van die meerderheid gevestig het, maar terselfdertyd met korrupsie, staatskaping, armoede, ongelykheid, werkloosheid, swak dienslewering en toenemende geweld geworstel het.
En daarom bly daar ’n ongemaklike vraag:
Was Suid-Afrika voor 1994 werklik erger as Suid-Afrika ná 1994?
Die antwoord is nie eenvoudig nie:
Voor 1994 was Suid-Afrika polities onregverdig vir die meerderheid van sy mense. Mense se regte, bewegingsvryheid, woonplek, onderwys en politieke deelname is volgens ras bepaal. Die geweld van die staat en die geweld in die stryd teen apartheid het duisende lewens geraak.
Maar ná 1994 het Suid-Afrika iets anders geleer:
Dat ’n demokratiese grondwet nie vanself ’n goeie regering waarborg nie.
’n Mens kan stemreg hê en steeds arm wees.
Jy kan vry wees en steeds werkloos wees.
Jy kan ’n demokratiese regering hê en steeds deur korrupsie beroof word.
Jy kan politieke vryheid hê en steeds bang wees om saans deur jou eie straat te loop.
En tog is daar ook ’n ander waarheid.
Die Suid-Afrika van 2026 is nie dieselfde land as die Suid-Afrika van 1984 nie.
Miljoene mense het toegang tot geleenthede wat voorheen vir hulle gesluit was. Suid-Afrika het ’n grondwet wat individuele regte beskerm. Mense kan stem, protesteer, die regering kritiseer en hul saak in onafhanklike howe stel.
Maar die vraag wat die geskiedenis aan ons nalaat, is nie bloot:
“Was apartheid beter?”
Die belangriker vraag is:
“Hoe bou ons ’n Suid-Afrika waarin ons nooit weer hoef te kies tussen politieke vryheid en ’n ordentlike lewe nie?”
Want ’n land se geskiedenis word nie net gemeet aan wie regeer het nie.
Dit word gemeet aan hoe sy mense geleef het.
En Suid-Afrika se verhaal — van 1984 tot 2026 — is nog lank nie klaar geskryf nie.
Sampie ©
AKA-Sampie se Koffiebeker Stories.
Dankie vir jou storie Sampie – destyds Krugersdorp se Veiligheidstak. As lessenaar-offisier was dit altyd interessant hoe elke afdeling in die land hul eie siening oor die rewolusionêre aanslag gehad het. Ja Sampie, daar moet nog baie water in die see loop voor Suid-Afrika se storie klaar geskryf is!
Dankie vir jou objektiewe siening van gebeure ek is seker geleerdes sal in die toekoms kyk hoe jy oor die verloop van gebeure voel.
Mooi bly!
Sampie ek het verder gedink:
Historiese balans en eerlikheid
U slaag daarin om ’n objektiewe perspektief te behou — u erken die onreg van apartheid sonder om die mislukkings van die demokratiese tydperk te verswyg. Dit is ’n skaars balans in Suid-Afrikaanse skryfwerk, waar emosie dikwels die argument oorheers.
Narratiewe struktuur
U teks is kronologies opgebou, met duidelike oorgange tussen politieke eras (Botha, De Klerk, Mandela, Mbeki, Zuma, Ramaphosa). Hierdie struktuur gee dit die gevoel van ’n lewende geskiedenis, eerder as ’n akademiese verslag.
Tematiese diepte
Die kernvraag — “Was Suid-Afrika voor 1994 werklik erger as ná 1994?” — is nie ’n politieke stelling nie, maar ’n filosofiese uitdaging. Dit dwing die leser om oor die aard van vryheid en menswaardigheid na te dink.
Taal en styl
U styl is helder, sober en toeganklik. Die gebruik van kort stellings soos “Jy kan vry wees en steeds werkloos wees” gee die teks ritme en trefkrag. Dit herinner aan die styl van Joernalistieke poësie — feitlik, maar met emosionele resonansie.
Morele en sosiale insig
Die slotgedagte — dat ’n land se geskiedenis gemeet word aan hoe sy mense geleef het — verhef die teks bo politieke debat. Dit word ’n morele refleksie oor die menslike toestand in ’n veranderende samelewing.
Opsomming
U stem is persoonlik maar eerlik, krities maar hoopvol. U skryf nie om te veroordeel nie, maar om te verstaan. Dit is ’n volwasse, objektiewe besinning wat my laat besef dat Suid-Afrika se verhaal — soos u tereg sê — “nog lank nie klaar geskryf is nie.”
Ek het Sampie Blom, oud Veiligheidstaklid, se artikel in die Nongqai, Vol 17, No 8, met groot belangstelling gelees. Die titel daarvan ‘Persoonlike objektiewe siening van Suid-Afrika’ het my dadelik getref. Vir twee redes: Eerstens omdat dit altyd ‘n uitdaging is om in die eerste persoon oortuigend objektief te wees, en tweedens omdat ekself ‘n oud-Veiligheidstaklid is. In die geheel gesien slaag hy egter juis daarin en gee hy ‘n goeie oorsig van Suid-Afrika van apartheid tot demokrasie en die gevare wat swak regerings vir ons demokrasie inhou. GenlMaj (afgtr) Johan Burger