Nongqai Vol 17 No 8 – kerke & tweede wêreldoorlog

DIE AFRIKAANSE KERKE EN DIE TWEEDE WÊRELDOORLOG

Dr Jacobus van Tonder

Inleiding deur HB “Hennie” Heymans (Brig – SAP-afgetree)

My ouers is op die dag van vredesluiting in 1945 getroud, en 18 jaar ná die Tweede Wêreldoorlog het ek by die Suid‑Afrikaanse Polisie aangesluit. In daardie dae was daar nog baie polisiemanne wat die lint van die Afrikadiensmedalje, of selfs die volledige stel Tweede Wêreldoorlog‑medaljes, met trots op hul uniforms gedra het. Ek het ware helde uit daardie oorlog ontmoet en geken. Vandag se jongmanne se oupas het in daardie wêreldbrand geveg.

Ek was ’n polisieman en het my nie met politiek bemoei nie; my belangstelling was nog altyd ons land se geskiedenis. Ek het onlangs op Facebook kommentaar gelees oor kaptein Jan Taillard, wie se optrede die verloop van die oorlog in Suid‑Afrika dramaties beïnvloed het. Sommige mense beskryf hom as ’n verraaier — dit is natuurlik hul goeie reg om ’n mening te hê — maar is dit billik, eerlik en regverdig?

Om ’n polisieman of soldaat te wees, beteken dat jy ’n eed van getrouheid aflê. Lede van die magte het nie ’n keuse nie: as die land oorlog maak, moet jy gaan veg — anders ondergaan jy die sanksies, soos tronkstraf. Selfs in ons eie geslag se revolusionêre konflik is dienspligtiges tronk toe gestuur wanneer hulle geweier het om te veg.

Geskiedenis het die manier om homself telkens te herhaal. Tydens die revolusionêre aanslag van 1961–1994 het sekere kerke die rol van die SA Weermag nie ondersteun nie, omdat hulle die konflik nie as ’n “Just War” beskou het nie.

Nasionalisme speel ook ’n emosionele rol. Die Kerk het volgens Romeine 13 ’n verantwoordelikheid om die staat te erken, maar ook om sy lidmate in die magte geestelik te versorg.

Hier volg ’n opsomming van dr. Jacobus van Tonder se proefskrif. As u hierdie opsomming deurgelees het, sal u ‘n goeie begrip van die onderwerp hê. ‘n Uitstekende proefskrif.

Abstract (English)

This study examines how the Afrikaans Churches (GK, NGK, NHK) responded to the political, social, and spiritual crises surrounding South Africa’s involvement in the Second World War. Drawing on Dr Jacobus van Tonder’s research, it explores the pre‑war Afrikaner mindset shaped by trauma, nationalism, and cultural revival; the influence of European National Socialism on local movements; the fierce debate over neutrality; the dramatic political clash between Hertzog and Smuts; and the deep divisions created by the “Red Tabs” oath, the Ossewabrandwag, emergency regulations, and wartime censorship. The churches attempted to remain spiritually focused while congregations fractured along political lines. The war ultimately reshaped Afrikaner identity, church life, and national unity, revealing the tension between Christian conviction, nationalism, and state authority.

Keywords

Second World War, Afrikaner nationalism, Afrikaans Churches, Red Tabs, Ossewabrandwag, National Socialism, neutrality debate, Hertzog–Smuts crisis, emergency regulations, Rooi Lussies, Afrikaner identity, church conflict, 1938 Great Trek, Jacobus van Tonder

Opsomming van Hoofstuk 1: Geestesklimaat in Suid‑Afrika voor die Tweede Wêreldoorlog

Hoofstuk 1 beskryf die komplekse en gespanne geestesklimaat onder Afrikaners in die jare net voor die Tweede Wêreldoorlog. Die Afrikaner was nie ’n eenvormige gemeenskap nie — politieke, kulturele en kerklike verdeeldheid het diep wortel geskiet en die kerke was direk daarin vasgevang.

1. Die nalatenskap van die Vryheidsoorlog en die Rebellie

Die trauma van die Anglo‑Boereoorlog, veral die Konsentrasiekampe, het ’n vorm van generatiewe trauma geskep wat in die volgende geslagte voortgeleef het. Gen. Botha se steun aan Brittanje in die Eerste Wêreldoorlog het tot die Rebellie gelei en die Afrikaner verder verdeel.

2. Politieke verdeeldheid en nasionalisme

Die 1930’s is gekenmerk deur:

• voortdurende politieke stryd tussen Afrikanerpartye,
• die opkoms van Afrikaner-nasionalisme,
• ’n groeiende strewe na ’n onafhanklike Republiek,
• en ’n dualistiese samelewing: twee tale, twee vlae, twee wêreldbeskouings.

Hierdie verdeeldheid het direk in die kerke ingesypel, omdat lidmate se politieke oortuigings hul kerklike verhoudings beïnvloed het.

3. Kerke vasgevang in die politieke en kulturele stryd

Die drie Afrikaanse kerke (GK, NGK, NHK) het histories ’n verweefde verhouding met die staat gehad. Hoewel die staat later nie meer kerklike besluite beïnvloed het nie, het die kerke steeds ’n sterk stem in volksake gehad. Kerklike vergaderings het soms regeringsbesluite beïnvloed en andersom.

4. Pogings tot Afrikaner-eenheid

Ten spyte van verdeeldheid het daar belangrike kulturele instellings ontstaan:

• FAK (1929)
• ATKV (1930)
• Voortrekkerbeweging (1931)
• Nasionale Kultuurraad (1936)
• Reddingsdaadbond (1937)
• Afrikaanse Ekonomiese Kongres (1939)

Hierdie organisasies het Afrikaner-identiteit versterk en kultuur opgebou, maar Engelssprekendes het dit dikwels as “aggressief” ervaar.

5. Radikale bewegings en spanning

Vanaf 1933 het die Hemde-bewegings (Gryshemde, Swarthemde, Bruinhemde) ontstaan — dikwels anti-Semities en militêr van aard. Dit het tot gewelddadige konfrontasies gelei en die politieke klimaat verder verhard.

6. Die Historiese Ossewatrek van 1938

Die Ossewatrek het ’n massiewe kulturele oplewing veroorsaak:

• Afrikaners het ’n nuwe gevoel van eenheid en identiteit ervaar.
• Godsdiens het ’n groot rol gespeel — daar is byna elke aand eredienste gehou.
• Die Ossewabrandwag is tydens die Trek gestig as ’n kultuurorganisasie.
• Die hoeksteenlegging van die Voortrekkermonument het 200 000 mense gelok — die grootste Afrikanersaamtrek tot op daardie stadium.

Hierdie gebeurtenis het Afrikaner-kulturele nasionalisme versterk, maar politieke verdeeldheid het kort daarna weer na vore gekom.

7. Dreigende oorlog in Europa

Teen die laat 1930’s het die opkoms van Hitler en Duitse Nasionaal-Sosialisme ’n gevoel van wêreldwye spanning geskep. Hierdie internasionale krisis sou binnekort die Afrikaner se interne verdeeldheid verdiep en die kerke se rol in die oorlogskwessie verskerp.

Kort samevatting in een paragraaf

Voor die Tweede Wêreldoorlog was die Afrikaner diep verdeeld deur trauma, politieke stryd, nasionalisme en ’n dualistiese samelewing. Die kerke was direk in hierdie verdeeldheid vasgevang en het ’n aktiewe rol in volksake gespeel. Ten spyte van pogings tot kulturele eenheid, soos die Ossewatrek van 1938, het radikale bewegings en politieke spanning die gemeenskap verder verdeel. Die opkoms van Nasionaal-Sosialisme in Europa het die atmosfeer van onsekerheid en konflik verdiep en die kerke se betrokkenheid by die Afrikaner se nasionale vraagstukke versterk.

Opsomming van Hoofstuk 2: Nasionaal-Sosialisme

Hoofstuk 2 beskryf die ontstaan, aard en invloed van Nasionaal-Sosialisme in Duitsland en Suid-Afrika, asook die reaksie van die Afrikaanse kerke op hierdie ideologie. Die hoofstuk toon hoe die Nazi-denke, met sy totalitêre volksbeklemtoning, die Duitse kerk, die Duitse gemeenskap in Suid-Afrika, en uiteindelik Afrikanerpolitiek en kultuur beïnvloed het.

1. Die aard van Nasionaal-Sosialisme

Nasionaal-Sosialisme verhef die volk, ras en leier tot ’n totale, allesomvattende beginsel. Die individu, kultuur en godsdiens word ondergeskik aan die “volkswil”. Goddelike gesag word vervang deur die gesag van die Führer.

Hitler se ideologie is gebou op:

• die vernedering van Duitsland ná Versailles,
• die siening dat Jode die Duitse ekonomie “ondermyn”,
• die oortuiging dat die kerk die “rasseprobleem” nie opgelos het nie.

2. Nasionaal-Sosialisme in Duitsland

Die Eerste Wêreldoorlog en die Depressie het die Duitse volk vatbaar gemaak vir radikale idees. Hitler se beweging het vinnig gegroei en die staat, kerk en kultuur onder sy beheer gebring.

Kerklike betrokkenheid

• Die Lutherse Kerk het aanvanklik Hitler gesteun, deels weens Luther se eie anti-Joodse uitsprake.
• Die Deutsche Christen Kirche het ontstaan — ’n kerk wat Nazi-idees openlik bevorder het.
• Anti-Semitisme is in kerkdienste verkondig; die Ou Testament moes verwyder word; Jode en nie-blankes is uitgesluit.
• Die Führer is bo die Woord van God gestel.
• Geestelikes wat weerstand gebied het, is geïnterneer.

Kerklike weerstand

• Die Bekennende Kirche (Bonhoeffer, Niemöller) het die Nazi-kerk teengestaan.
• Nazi-jeugpublikasies het die Christelike geloof bespot en die Tien Gebooie aangeval.

Invloed op Suid-Afrika

Kerklike tydskrifte in Suid-Afrika het lidmate deeglik ingelig oor hierdie verwikkelinge, wat groot kommer gewek het.

3. Nasionaal-Sosialisme in Suid-Afrika

Die Duitse gemeenskap in Suid-Afrika het Nazi-idees versprei deur:

• die koerant Deutsche Afrikaner,
• pamflette van Duitse kerke,
• radio-uitsendings in Afrikaans deur Eric Holm vanaf Zeesen.

Hierdeur het ’n anti-Joodse, anti-Britse en anti-Smuts sentiment onder sommige Suid-Afrikaanse Duitsers en Afrikaners ontstaan.

4. Die Hemde-bewegings

Verskeie radikale groepe het in die 1930’s ontstaan:

Gryshemde (S.A.C.N.B.)

• Gestig deur Theodor Weichardt.
• Anti-Brits, anti-Joods, geïnspireer deur Duitse Nazisme.
• Militêr georganiseer, uniforms, saluut (“Heil Suid-Afrika”).
• Rassuiwerheid sentraal.
• Kerke, veral die GK, het lidmaatskap ontmoedig.
• Geweld het uitgebreek tussen Jode en Hemde-groepe.

Swarthemde

• Gestig deur Manie Wessels.
• Fascisties geïnspireer.
• Klein groep, anti-Semities, aktief in Johannesburg.

Bruinhemde

• Gestig deur F.C. Erasmus.
• Anti-kapitalisties, anti-Hoggenheimer.
• Klein en onbeduidend.

Kerklike reaksie

Prof. Van Selms (NHK) het sterk teen Nazisme gewaarsku en dit as ’n “nuwe godsdiens” beskryf wat Christus vervang met ras en leier.

Die GK het sy kommer uitgespreek oor die groei van kommunisme, fascisme en nasionaal-sosialisme, en pamflette en kongresse gereël om lidmate te waarsku.

5. Die Nuwe Orde

Oswald Pirow, voormalige Minister van Verdediging, het in 1940 die Nuwe Orde gestig — ’n Suid-Afrikaanse nasionaal-sosialistiese beweging.

Pirow se idees:

• ’n Afrikaner-volkstaat met ’n leier met absolute mag,
• wegbeweeg van kapitalisme,
• opheffing van die volk deur ’n totalitêre stelsel,
• bewondering vir Hitler en Mussolini.

Kerke, veral die GK, het die beweging as gevaarlik beskou en openlik verwerp. Die beweging het min aanhang gehad.

6. Die Ossewabrandwag

Die Ossewabrandwag het in 1939 uit die Ossewatrek ontstaan as ’n kultuurorganisasie. Dit het vinnig gegroei tot die grootste Afrikaner-volksbeweging.

Doelstellings

• Handhawing van Afrikanertradisies,
• Bevordering van godsdiens, kultuur en volksbelange,
• Vaderlandsliefde en nasionale trots,
• Eenheid onder Afrikaners.

Leuse: “My God, my Volk, my Land Suid-Afrika.”

Kerklike betrokkenheid

• Baie predikante en akademici was lede.
• Kerkparades is gehou; godsdiens was sentraal.
• Die beweging het nie Nazi-ideologie as geloof aanvaar nie, maar wel uiterlike Nazi-vorme (uniforms, saluut, dril).

Kontroversie

• Sommige het die beweging as Nazi-gesind beskou.
• Kerkrade het soms spanning ervaar.
• Dr. D.F. Malan het gewaarsku dat die kerk nie neutraal kan bly wanneer gewete en sedelikheid ter sprake is nie.
• Die Ossewabrandwag het geantwoord dat die kerk nie in politieke stryd ingetrek moet word nie.

7. Kerklike optrede teen Nasionaal-Sosialisme

Die Algemene Calviniste Kongres (1937) het drie riglyne gestel: a) Samewerking tussen Afrikaanse kerke vir Christelik-nasionale volksbelange. b) Bevordering van Christelik-nasionale onderwys. c) Voorbereiding van ’n volkskongres oor Christelike onderwys en vakorganisasies.

Hierdie optrede was ’n direkte reaksie op die groei van Nazi-invloed in sekere Suid-Afrikaanse organisasies.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 2 toon hoe Nasionaal-Sosialisme, gebore uit Hitler se ideologie, die Duitse kerk en volk radikaal beïnvloed het en hoe hierdie idees deur Duitse immigrante, propagandamedia en plaaslike bewegings na Suid-Afrika versprei is. Die Hemde-bewegings, die Nuwe Orde en die Ossewabrandwag het elk op verskillende maniere die Afrikanerpolitiek en kultuur geraak. Die Afrikaanse kerke het oor die algemeen sterk teen Nazi-denke gewaarsku, hoewel sommige lidmate en predikante by die Ossewabrandwag betrokke was. Die hoofstuk beklemtoon die spanning tussen volksnasionalisme en Christelike beginsels, en die kerke se poging om die Afrikaner te lei te midde van ideologiese onrus.

Opsomming van Hoofstuk 3: Reaksie op die Moontlikheid van Oorlogsdeelname

Hoofstuk 3 beskryf hoe die Afrikaanse kerke, kerkrade en gemeentes gereageer het op die dreigende Tweede Wêreldoorlog en die vraag of Suid-Afrika neutraal moes bly of aan die oorlog moes deelneem. Die hoofstuk toon ’n groeiende spanning tussen Afrikaners en Engelssprekendes, asook die kerke se pogings om lidmate geestelik te lei te midde van politieke en sosiale onrus.

1. Vroeë waarskuwings en kerklike kommer

Reeds in 1938–1939 het verskeie Gereformeerde Kerk-vergaderings (Brakpan, Pretoria) die regering versoek om neutraliteit te handhaaf en Suid-Afrika nie in ’n Europese oorlog te dompel nie. Daar was besondere vrees dat Suid-Afrika saam met kommunisme-gesinde moondhede sou veg.

Kerkrade het lidmate gewaarsku oor die geestelike gevaar van oorlog en die wêreld se afvalligheid van God.

2. Onrus en geweld in Suid-Afrikaanse stede

Die politieke spanning het tot openbare geweld gelei:

• ’n Kommunistevergadering in Kaapstad het in ’n oproer ontaard.
• Anti-Semitiese geweld het op die Rand uitgebreek, aangevuur deur Grys- en Swarthemde.
• Duitse motors, winkels en geboue is aangeval en aan die brand gesteek.
• Polisie moes skares met traangas en bajonette beheer.

Kerke het hierdie optrede as onchristelik veroordeel en lidmate vermaan om nie deel te neem nie.

3. Neutraliteit: ’n Verdeelde volk

Die vraag oor neutraliteit het die Afrikaner diep verdeel:

• Afrikaners het gevoel Suid-Afrika moes nie weer in ’n Britse oorlog betrokke raak nie.
• Engelssprekendes het geglo Suid-Afrika is verplig om Brittanje te steun.
• Die onderliggende wantroue tussen die twee groepe het tot botsings gelei.

Genl. Smuts het gewaarsku dat neutraliteit ’n illusie was — Suid-Afrika sou nie onaangeraak bly nie.

4. Kerklike standpunte oor oorlog en neutraliteit

NG Kerk

Die Algemene Sinode het die wêreldtoestand aan afvalligheid van God toegeskryf en Nasionaal-Sosialisme as ’n teken daarvan beskou.

Hervormde Kerk

Ds. H.P. Wolmarans het beklemtoon:

• Die kerk voer geen oorlog nie.
• Die kerk kan nie besluit of die staat oorlog moet verklaar nie.
• Lidmate mag hul eie oortuigings hê, maar die kerk moet neutraal bly oor neutraliteit.
• Kerk en politiek hoort nie onder dieselfde dak nie.

Gereformeerde Kerk

Klassis Pretoria het die regering versoek om neutraal te bly en nie saam met kommunisme-gesinde moondhede te veg nie.

5. Die invloed van die Ossewatrek en nasionalisme

Die Simboliese Ossewatrek van 1938 het ’n sterk gevoel van Afrikaner-eenheid geskep. Sommige joernaliste (bv. Harry Klein) het verkeerdelik gemeen dat die kerke Nazi-idees aanprys, maar geen Afrikaanse kerk het ooit Nasionaal-Sosialisme gesteun nie.

6. Die inval in Pole en die politieke krisis

Op 1 September 1939 val Duitsland Pole binne — die oorlog begin. Die spanning in Suid-Afrika bereik ’n hoogtepunt:

• Anti-Duitse betogings neem toe.
• Die parlement debatteer neutraliteit.
• Genl. Hertzog bevestig sy standpunt dat Suid-Afrika neutraal moet bly.

Die kerke probeer om lidmate geestelik te lei te midde van politieke chaos.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 3 beskryf hoe die Afrikaanse kerke en gemeenskappe op die dreigende Tweede Wêreldoorlog gereageer het. Die GK, NGK en NHK het oor die algemeen neutraliteit verkies en gewaarsku teen die geestelike en sosiale gevare van oorlog. Intussen het politieke spanning, anti-Semitiese geweld en botsings tussen Afrikaners en Engelssprekendes die land onrustig gemaak. Die kerke het lidmate vermaan om nie aan geweld deel te neem nie en beklemtoon dat die kerk nie politieke oorlogbesluite kan neem nie. Die inval in Pole in September 1939 het die debat oor neutraliteit verskerp en die Afrikaner se verdeeldheid verdiep.

Opsomming van Hoofstuk 4: Oorlogsverklaring

Hoofstuk 4 beskryf die dramatiese en gespanne dae rondom Suid-Afrika se toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog, die politieke botsing tussen Hertzog en Smuts, die kerke se reaksie, en die onmiddellike gevolge vir die Afrikaner-volk en die kerklike lewe.

1. ’n Land in afwagting

In Johannesburg het honderde mans by die Drilsaal saamgedrom terwyl die Leër en Lugmag reeds voorberei het vir oorlog, ongeag die regering se finale besluit. Kerke regoor die land het intussen gebid vir vrede.

2. Die spanning voor die besluit

Op 2 September 1939 is ’n buitengewone Parlementsitting gehou om die Senaat se termyn te verleng. Hoewel dit nie oor oorlog gegaan het nie, het die kwessie tog opgevlam.

Die Tussenkerklike Kommissie het alle kerke opgeroep om op 3 September 1939 in gebed te verenig vir vrede en volkshereniging.

Afrikaanse studentebondtakke (Pretoria, Potchefstroom, Stellenbosch, Wits) het die regering versoek om neutraliteit te handhaaf.

3. Hertzog vs. Smuts: Die beslissende botsing

Op 3 September het Hertzog sy kabinet by Groote Schuur vergader en verklaar dat Suid-Afrika neutraal moet bly.

Smuts het dit teengestaan:

• Hy het geglo Suid-Afrika is moreel verplig om Brittanje te steun.
• Hy het die Gemenebes as ’n groter familie gesien waarvan Suid-Afrika deel is.
• Hy het die oorlog as ’n “godsdiensoorlog teen ’n goddelose vyand” beskryf.

Hertzog het gedreig om die Parlement te ontbind en ’n referendum te hou. Smuts het ’n amendement ingedien dat Suid-Afrika sy verpligtinge teenoor Brittanje moes nakom.

Die stemming:

• Smuts: 80
• Hertzog: 67

Smuts wen.

4. Die Goewerneur-Generaal se ingryping

Sir Patrick Duncan het geweier om ’n referendum toe te laat. Hy het Hertzog uit sy pos ontslaan en Smuts gevra om ’n nuwe kabinet te vorm.

Op 6 September 1939 is Smuts se koalisiekabinet ingesweer. Suid-Afrika het amptelik oorlog teen Duitsland verklaar.

Die Engelssprekendes het gejuig; Afrikaners was diep ontsteld.

5. Chaos, misverstand en spanning

Die SAUK het aanvanklik foutief berig dat Hertzog die Parlement ontbind het. Dit het tot verwarring gelei en die Bloemfonteinse kommando is opgeroep, maar later huis toe gestuur.

Die verdeeldheid onder Afrikaners was groter en bitterder as tydens die Rebellie van 1914.

6. Kerklike reaksie

Die Interkerklike Kommissie het verklaar dat die oorlog ’n duidelike skeuring onder Afrikaners veroorsaak het — staatkundig, maatskaplik en kerklik.

Kerke het:

• verootmoediging en gebed aanbeveel,
• lidmate gemaan tot matigheid en besadigdheid,
• beklemtoon dat oorlog die gevolg van sonde is,
• die oorlog as onregverdig beskou omdat Suid-Afrika nie aangeval is nie.

Die GK se Klassis Pretoria het verklaar dat die regering se besluit nie op Skrif gegrond is nie en dat gewetensbesware geregverdig is.

7. Die Rooi Eed en die “Rooilussies”

Smuts het belowe dat geen troepe buite Suid-Afrika gestuur sou word nie — ’n belofte wat hy geweet het hy nie kon hou nie.

Die regering het vrywilligers gewerf wat die Diens in Afrika-eed moes onderteken. Hierdie soldate het ’n rooi bandjie gedra en is bekend as die Rooilussies.

Die eed is ook aan die Polisie voorgehou.

Foto: Kol Graham du Toit

8. Volkshereniging: Monumentkoppie en Paardekraal

Die oorlogsverklaring het ’n groot behoefte aan Afrikaner-eenheid ontlok.

Monumentkoppie – 9 September 1939

• 70 000 Afrikaners het op kort kennisgewing opgedaag.
• Hertzog en Malan is saam verwelkom — ’n simbool van eenheid.
• Totius het die Eenheidsverklaring voorgelees.
• Die volk het met opgestoken hande eenheid bevestig.

Paardekraal – 23 September 1939

• ’n Kleiner, maar betekenisvolle byeenkoms.
• Weer is die Totius-verklaring gelees.
• Die fokus was op volkseenheid, nie oorlog nie.

Kerke het hierdie byeenkomste nie amptelik bespreek nie — hulle wou nie politieke sake in kerklike ruimtes inbring nie.

9. Die oorlog as geestelike krisis

Kerklike skrywers het die oorlog beskryf as:

• God se tugroede,
• ’n straf vir die wêreld se afvalligheid,
• ’n oproep tot verootmoediging en skuldbelydenis.

Engelse kerke het die oorlog as ’n morele stryd teen Nazisme gesien en Afrikaners se neutraliteit gekritiseer.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 4 beskryf die politieke en geestelike krisis rondom Suid-Afrika se toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Hertzog het neutraliteit voorgestaan, maar Smuts het die Parlement oortuig dat Suid-Afrika Brittanje moes steun. Die Goewerneur-Generaal het Hertzog ontslaan en Smuts as Eerste Minister aangestel, waarna Suid-Afrika op 6 September 1939 oorlog verklaar het. Die besluit het ’n diep skeuring onder Afrikaners veroorsaak, wat die kerke intens geraak het. Kerke het tot gebed, verootmoediging en matigheid opgeroep, terwyl Afrikaners groot volksherenigingsbyeenkomste gehou het om eenheid te herstel. Die oorlog het die Afrikaner se politieke toekoms, kerklike lewe en volksgevoel ingrypend verander.

Opsomming van Hoofstuk 5: Reaksie op Oorlogbetrokkenheid

Hoofstuk 5 beskryf hoe die Afrikaner, die kerke en die gemeentes gereageer het ná Suid-Afrika se toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog. Die aanvanklike volksherenigingsgees van Monumentkoppie het vinnig verdamp, en die Afrikaner het hom in ’n diep, pynlike interne konflik bevind — polities, kerklik en persoonlik.

1. Die teleurstelling ná Monumentkoppie

Hoewel 70 000 Afrikaners op Monumentkoppie eenheid verklaar het, het baie mans tog by die Verdedigingsmag aangesluit. Totius was diep teleurgesteld en het in Die Kerkblad geskryf dat die volk weer in broedertwis verval het, net twee jaar ná die groot eenheidsmoment van 1938.

2. Die oorlog as ’n “ding” wat die volk meesleur

N.P. van Wyk Louw het die oorlog as ’n donker, dreigende mag beskryf wat die volk meesleur. Hy het die Afrikaner se gevoel verwoord:

• Hy wil sy volk dien.
• Hy wil nie veg vir die nasie wat hom verower het nie.
• Hy weier om vir die Britse Ryk te sterf.

Hierdie sentiment was wydverspreid onder Afrikaners, veral jongmense en studente.

3. Politieke spanning en beskuldigings teen die kerke

Senator A.M. Conroy het die Afrikaanse kerke beskuldig dat hulle:

• die Ossewabrandwag steun,
• United Party-lede uit kerkrade hou,
• die Reddingsdaadbond gebruik om Afrikaners ekonomies te organiseer.

Sy uitlatings was fel, anti-Afrikaner en het die spanning verder aangeblaas.

4. Die kerke se houding: neutraal, maar bekommerd

Die kerkblaaie het doelbewus nie staatsbeleid bespreek nie. Hulle het eerder algemene artikels oor “Christendom en Oorlog” gepubliseer.

Sinodes se standpunte:

• Kaap: duidelik teen oorlogdeelname.
• Vrystaat: sterk teen oorlogdeelname.
• Transvaal: neutraal, geen direkte uitspraak.
• Natal: geen bespreking.

Die Vrystaatse Sinode het ’n sterk brief aan Smuts gestuur waarin hy:

• die oorlog as onregverdig beskou,
• die regering se optrede as ’n verkragting van volksreg beskryf,
• vrede versoek.

5. Die kerke se geestelike interpretasie van die oorlog

Predikante het die oorlog gesien as:

• God se tugroede,
• ’n straf vir die wêreld se afvalligheid,
• ’n oproep tot verootmoediging en skuldbelydenis.

Die Anglikaanse Kerk het die oorlog as ’n morele stryd teen Nazisme beskou en Afrikaners se neutraliteit gekritiseer.

6. Die spanning in gemeentes: ’n volk in twee krale

Die oorlog het gemeentes diep verdeel:

• Lidmate het mekaar “Sappe” genoem.
• Sommige het eredienste vermy omdat predikante in die Ossewabrandwag was.
• Ander het bydraes teruggehou.
• Predikante is beskuldig van politieke preke.
• Kerkraadslede het bedank of is gedwing om te bedank.

Die NGK Kuruman beskryf die situasie as: “Die gemeente is as’t ware in twee krale… harde woorde, kwaaivriendskappe en haat is oorvloedig.”

7. Die Rooi Eed en die “Rooilussies”

Die Diens-in-Afrika-eed het ’n nuwe skeiding geskep:

• Diegene wat die eed afgelê het, het ’n rooi bandjie gedra (“Rooilussies”).
• Diegene wat geweier het, is gestraf, gedegradeer of ontslaan.
• Polisie wat geweier het, is na afgeleë stasies verplaas.
• Uniformdraers is dikwels as verraaiers beskou.

Hierdie spanning het groot trauma in gemeentes veroorsaak.

8. Die groot vroue-optog van 22 Junie 1940

Byna 10 000 Afrikaner-vroue het in Pretoria geprotesteer teen:

• druk op mans om die Rooi Eed af te lê,
• ontslag en benadeling van Afrikaners,
• die regering se oorlogspolitiek.

Die optog was waardig, stil en godsdienstig van toon. Smuts het geweier om die afvaardiging te ontvang.

Engelse koerante het die optog as “histerie” afgemaak, maar Afrikaanse kerke het dit nie openlik bespreek nie — uit vrees vir verdere verdeeldheid.

9. Die kerke se pogings tot vrede en matigheid

Sinodes en predikante het opgeroep tot:

• verdraagsaamheid,
• broederliefde,
• matigheid in woorde,
• kalmte en gebed.

Die OVS en GK het ’n Boodskap aan die Volk opgestel wat die Afrikaner oproep om:

• broederhaat te vermy,
• die pad van 1938 en Monumentkoppie te onthou,
• die Christelike en nasionale lewensbeskouing te handhaaf.

10. Die kern van die hoofstuk

Hoofstuk 5 toon dat die oorlog die Afrikaner-volk diep en pynlik geskeur het. Die kerke het probeer om neutraal te bly, maar die spanning het in elke gemeente ingesypel. Die Rooi Eed, die Ossewabrandwag, die vroue-optog, die verdeeldheid in eredienste en die politieke retoriek het ’n atmosfeer geskep waarin die Afrikaner homself nie meer kon vind nie.

Die eenheid van 1938 en Monumentkoppie het verdwyn — en die kerke moes in hierdie storm steeds die Evangelie verkondig.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 5 beskryf hoe die Afrikaner ná die oorlogsverklaring in ’n toestand van intense verdeeldheid verval het. Die kerke het neutraal probeer bly, maar die spanning het gemeentes diep geskeur. Die Rooi Eed, die Ossewabrandwag, politieke beskuldigings, die vroue-optog en die emosionele reaksies op oorlogdeelname het die Afrikaner in twee kampe verdeel. Predikante en sinodes het tot verdraagsaamheid, gebed en broederliefde opgeroep, maar die eenheid van 1938 het vinnig verdwyn. Die hoofstuk toon ’n volk wat geestelik, polities en kerklik deur oorlog en ideologie uitmekaar geruk is.

Opsomming van Hoofstuk 6: Noodmaatreëls

Hoofstuk 6 beskryf die noodmaatreëls wat die Smuts-regering ingestel het ná Suid-Afrika se toetrede tot die Tweede Wêreldoorlog, en hoe hierdie maatreëls die Afrikaner, die kerke, en die gemeentes op verskeie maniere geraak het. Die hoofstuk toon hoe die oorlog die daaglikse lewe, die kerklike bediening, ekonomiese omstandighede en rasseverhoudings ingrypend verander het.

1. Die regering verwag teenstand

Smuts het reeds op 6 September 1939 gesê: “We are in for a hell of a time.” Hy het geweet die Afrikaner was diep verdeeld en dat die regering se oorlogspolitiek weerstand sou ontlok.

2. Die eerste noodregulasies

Op 14 September 1939 is streng maatreëls ingestel:

• Byeenkomste van meer as 20 mense verbied.
• Godsdiensdienste in kerke uitgesluit, maar buitebyeenkomste verbied.
• Bruilof, begrafnis en verassing uitgesluit.
• Ossewabrandwag het die regulasies dikwels oortree.

Kerkrade moes self besluit hoe om oortreders te hanteer — geen tugstappe is ooit genotuleer nie.

3. Ekonomiese en materiële beperkings

Toe die VSA en Japan tot die oorlog toetree, het invoer dramaties afgeneem. Dit het gelei tot:

• petrolrantsoenering,
• rubber- en bandtekorte,
• skaarste aan botter, kaas, meel, verf, tandepasta, sinkplate, papier, fotografiese materiaal, klere.

Invloed op die kerke

• Papierrantsoenering het publikasies verklein (Almanak, Jaarboek, Kerkbode).
• Boumateriaal was skaars — nuwe kerkgeboue kon nie opgerig word nie.
• Pyporrelonderdele kon nie ingevoer word nie.
• Kerkrade moes toestemming gee dat ouderlinge sonder manel eredienste bywoon.

4. Voedselrantsoenering

• Wit meel is vir die weermag gereserveer.
• Kerke moes bruinbrood vir nagmaal gebruik.
• Swartmarkte het ontstaan — wit meel is “onwettig” verkoop.
• Kerke het nie hierdie praktyke bespreek of veroordeel nie.

5. Brandstofrantsoenering

Petrolrantsoenering het die kerklike bediening ernstig geraak:

• Huisbesoek kon nie gedoen word nie.
• Aanddienste moes vervroeg word.
• Vergaderings kon nie plaasvind nie.
• Predikante kon nie na buitewyke reis nie.
• Sinodes kon nie vergader nie.

Die regering het geen toegewing aan kerke gemaak nie.

Brandstofbeperkings was ook bedoel om die Ossewabrandwag se mobiliteit te beperk.

6. Sensuur en verbod op publikasies

Nadat Rusland in 1941 by die Geallieerdes aangesluit het, is:

• artikels oor kommunisme verbied,
• ’n Protestantse publikasie teen die Roomse Kerk gekonfiskeer,
• kerke se briewe aan die regering oor sensuur geïgnoreer.

7. Bewapening van nie-blankes

In 1942 is swartmense opgeroep vir diens:

• met assegaaie bewapen,
• in nie-gevegseenhede gebruik.

Die Afrikaanse kerke het fel hierteen gereageer:

• GK: “misdadige dwaasheid”
• NHK: “volksgevaarlik”
• NGK: “grondslag van Christelike beskawing word uitgegrawe”
• Totius: “klimaks van die volk se vernedering”

Die kerke het bewapening gesien as ’n bedreiging vir:

• voogdyskap,
• rasse-apartheid,
• sendingwerk,
• blanke veiligheid.

8. Ontwapening van burgers

Alle koeëlgewere moes ingehandig word (Wet 1067 van 1940). Afrikaners het dit as:

• ’n aanval op burgerlike vryheid,
• ’n herhaling van 1914,
• ’n poging om opstand te voorkom, beskou.

Vroue in Stellenbosch het ’n petisie gestuur om wapens terug te kry — geen reaksie.

9. Verdonkering (“blackouts”)

Een van die mees omstrede maatreëls:

• vensters moes bedek word,
• motors moes kappies oor ligte hê,
• totale duisternis snags.

Dit het gelei tot:

• ongelukke,
• misdaad,
• ontwrigting van eredienste,
• afgelaste vergaderings.

Kerke moes:

• aanddienste vervroeg,
• huisbesoek in die dag doen,
• wyksdienste in die middag hou.

Blackouts was militêr onnodig vir binnelandse dorpe — Afrikaners het dit as politieke simboliek gesien.

10. Die “bid pouse” – ’n bron van konflik

Kaapstad – Foto: E du Plessis-versameling

Kaapstad het ’n daaglikse twee-minute bid pouse ingestel:

• verpligtend vir almal,
• ingestel deur Engelse predikante,
• bedoel om vir Geallieerde oorwinning te bid.

Afrikaners het dit as:

• gedwonge godsdiens,
• anti-Afrikaner beleid,
• politieke propaganda beskou.

Kerke het dit veroordeel:

• NGK Kaapland: “geen gedwonge godsdiensverrigtinge”
• GK: “Christene en ongelowiges kan nie saam bid nie”

Stellenbosch-studente het die bid pouse ontwrig — dit het tot gevegte gelei en anti-Afrikaner skares het uitgeroep:

• “Kill the damned Dutchmen!”
• “Wipe out the Dutch bastards!”

Die spanning het selfs tot botsings tussen studente en kleurlinge gelei.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 6 beskryf hoe die Smuts-regering ’n reeks noodmaatreëls ingestel het wat die daaglikse lewe en die kerklike bediening ingrypend ontwrig het. Papierrantsoenering, brandstoftekorte, voedselbeperkings, sensuur, ontwapening, verdonkerings en die bewapening van nie-blankes het die Afrikaner diep verontrus. Die kerke het fel teen sekere maatreëls (veral bewapening van nie-blankes en gedwonge bid pouses) gereageer, maar kon nie die politieke spanning in gemeentes keer nie. Die noodmaatreëls het die verdeeldheid tussen Afrikaners en Engelssprekendes verdiep en die kerke se werk ernstig bemoeilik.

Opsomming van Hoofstuk 7: Kerke se Optrede teenoor Uniformdraers

Hoofstuk 7 beskryf die pynlike en dikwels skokkende spanning wat in Afrikaanse gemeentes ontstaan het wanneer soldate — veral die sogenaamde Rooilussies — eredienste wou bywoon. Die oorlog het ’n skeuring veroorsaak wat tot in die kerkbanke deurgedring het, en die kerke moes hierdie spanning hanteer te midde van intense politieke verdeeldheid.

1. ’n Herhaling van 1914

Die vyandigheid teen uniformdraers was nie nuut nie:

• Reeds in die Eerste Wêreldoorlog (1914) is daar in die NHK versoek dat soldate nie in uniform eredienste mag bywoon nie.
• Die versoek is destyds afgekeur, maar die sentiment het in 1939–1945 weer sterk na vore gekom.

2. Uniformdraers nie oral welkom nie

In baie gemeentes is soldate:

• afsydig behandel,
• met minagting aangesien,
• gevra om die kerk te verlaat,
• nie tot nagmaal toegelaat nie,
• nie toegelaat om kinders te laat doop nie,
• nie in uniform in die huwelik bevestig nie.

Hierdie optrede het groot seerkry veroorsaak en soms tot lidmaatskap-onttrekkings gelei.

3. Voorbeelde van uitsluiting en spanning

Doop en nagmaal

• In GK Durban is beswaar gemaak teen die doop van ’n kind wie se vader ’n Rooilussie was.
• Sommige soldate het nie meer nagmaal gebruik nie omdat hulle nie welkom gevoel het nie.

Predikante se optrede

Verskeie predikante het uniformdraers aktief uitgesluit:

• GK Florida: Ds. Du Plooy het soldate versoek om die kerk te verlaat en gewag totdat hulle uit is.
• NH/GK Potchefstroom: Ds. G. Worst het met ’n houthamertjie op die preekstoel geklop en gesê: “Israel het altyd Filistyne uit sy midde geweer.” Hy het nie voortgegaan totdat die soldate vertrek het nie.
• NGK Pretoria-Oos: Soldate is gevra om die kerk te verlaat.

Huweliksbevestiging

• GK Rustenburg: Ds. D.N. Kotze het geweier om ’n huwelik te bevestig omdat die bruidegom in uniform sou wees.
• Die saak het die pers en die Departement van Verdediging bereik.

4. Gemeentes verdeel in twee kampe

Die oorlog het gemeentes letterlik in “twee krale” verdeel:

• Ossewabrandwag-gesindes teenoor oorlogsgesindes,
• families wat mekaar nie meer gegroet het nie,
• broers wat vir dekades nie vrede gemaak het nie,
• lidmate wat eredienste vermy het omdat ander in uniform was,
• wyksbidure wat apart gehou is sodat die twee groepe nie saam bid nie.

Die spanning het soms tot openlike haat gelei.

5. Kerkrade se pogings om orde te handhaaf

Verskeie kerkrade het reëls ingestel:

• Geen uniform of politieke kenteken in die kerk nie.
• Geen nagmaal vir enige persoon met ’n onderskeidingsteken nie — dit het ook die Ossewabrandwag, Voortrekkers en partykentekens ingesluit.
• Soldate moes soms in burgerklere eredienste bywoon om spanning te vermy.

Die owerheid het geweier om soldate toe te laat om in burgerklere eredienste by te woon.

6. Oorgang na Engelse kerke

Die harde optrede van sommige predikante het veroorsaak dat:

• Afrikaners na Presbiteriaanse en Metodistekerke oorgegaan het.
• Engelse veldpredikers het dikwels Afrikaners verwelkom wanneer hulle eie predikante hulle uitgesluit het.

’n Bekende geval:

• ’n Afrikaner-vrou het huilend uit haar kerk gestap toe die predikant geweier het om haar kind te doop omdat haar man in uniform was.
• Die Metodistepredikant het haar ingenooi en die kind gedoop.

7. Veldpredikers se dilemma

Veldpredikers het dikwels:

• hul toga oor die uniform gedra,
• of in gewone ampsdrag opgetree, om spanning te vermy.

Die Kerkbode het aanbeveel dat veldpredikers altyd kerklike drag dra om verdeeldheid te beperk.

8. Die menslike tragedie

Die hoofstuk eindig met die hartseer werklikheid:

• Moeders het hul seuns verstoot omdat hulle die Rooi Eed afgelê het.
• Families het vir dekades nie gepraat nie.
• Gemeentes is diep geskeur.
• Predikante moes uiterste wysheid gebruik om nie self in die politieke stryd ingetrek te word nie.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 7 toon hoe die oorlog die Afrikaanse kerke diep verdeel het en hoe uniformdraers — veral die Rooilussies — dikwels met minagting, uitsluiting en vyandigheid behandel is. Sommige predikante het soldate uit eredienste verwyder, doop geweier, nagmaal verbied en selfs huwelike nie bevestig nie. Gemeentes het in twee kampe verdeel, families het gebreek, en baie Afrikaners het na Engelse kerke oorgegaan waar hulle wel verwelkom is. Die kerke het gesukkel om orde te handhaaf, maar die spanning het die pastorale bediening uiters moeilik gemaak. Die hoofstuk is ’n aangrypende getuienis van hoe oorlog ’n volk — en sy kerk — van binne kan skeur.

Opsomming van Hoofstuk 8: Gedrag van Soldate

Hoofstuk 8 beskryf hoe die oorlog ’n merkbare sedelike, sosiale en geestelike verval onder baie soldate veroorsaak het, en hoe die Afrikaanse kerke, gemeenskappe en instellings hierop gereageer het. Die gedrag van soldate — plaaslik én van buitelandse troepe wat Suid-Afrika aangedoen het — het tot groot spanning, botsings en morele bekommernis gelei.

1. Sedelike verval en kerklike waarskuwings

Predikante het reeds vóór die oorlog gewaarsku dat oorlog die mens se laagste hartstogte ontketen. Teen 1943–44 het kerke toenemend bekommerd geraak oor:

• onverskilligheid teenoor godsdiens,
• sedelike verval,
• geweld,
• drankmisbruik,
• seksuele losbandigheid,
• vloektaal en brutaliteit.

Die kerke het voortdurend gewaarsku dat oorlog die geestelike lewe van die volk bedreig.

2. Soldate se gedrag in die publiek

Soldate — veral Australiese troepe en ander Geallieerde magte wat hawens aangedoen het — het dikwels:

• dronk geword,
• mense aangerand,
• vroue lastig geval,
• met meerderwaardige houding opgetree,
• Afrikaners uitgedaag en geprovokeer.

Hierdie gedrag het tot gereelde gewelddadige konfrontasies gelei.

Die publiek was verontwaardig toe Smuts soldate “soldate van die kruis” noem, terwyl hulle gedrag dikwels die teenoorgestelde was.

3. Vloektaal en die kerke se stryd daarteen

Instrukteurs op Voortrekkerhoogte, Tempe en die Polisiekollege het vloektaal gebruik wat jong soldate beïnvloed het. Kerke het:

• formele klagtes ingedien,
• deputasies gestuur,
• beëdigde verklarings van lidmate gevra,
• die Minister van Justisie en Verdediging gekonfronteer.

Die gesprekke was aanvanklik vyandig — adv. Broeksma het die GK openlik beledig — maar uiteindelik het die druk van die kerke wel ’n vermindering in vloektaal tot gevolg gehad.

4. Geweld tussen soldate en Afrikaners

Botsings het gereeld voorgekom:

• Studente is aangerand.
• Ossewabrandwag-lede en Stormjaers het soldate uitgedaag.
• Soldate het Afrikaners met baarde aangerand.
• Voortrekkerdrag is bespot.
• Politieke vergaderings is ontwrig.

Die regering het burgerlikes gewaarsku, maar nooit soldate — wat Afrikaners as vyande gesien het — tot orde geroep nie.

5. Aanvalle op Afrikaner-instansies

Transvalergebou (Johannesburg)

Soldate het die gebou bestorm omdat dit die sentrum van Afrikaner-nasionalisme was. Skade is aangerig; Ossewabrandwag-lede het die aanval gestuit.

Potchefstroomse Universiteitskollege

Die universiteit is as “pro-Nazi” bestempel. Op 7 Augustus 1940 het soldate:

• die sangoefening aangeval,
• vensters gebreek,
• traangas ingegooi,
• studente met sand-sokkies en pype geslaan,
• instrumente vernietig,
• studente gedwing om “God Save the King” te sing.

26 studente en 14 soldate is beseer. Kerke het die aanval sterk veroordeel.

6. Dans, vermaak en sedelike verval

Kerke het gewaarsku dat:

• dans,
• vermaak vir troepe,
• bordele naby kampe,
• losbandigheid,
• vinnige huwelike voor vertrek,
• en die drievoudige toename in egskeidings ’n ernstige sedelike krisis veroorsaak het.

Veneriese siektes het wyd versprei. Die Anglikaanse biskoppe het wel druk op die weermag geplaas om bordele te sluit — die Afrikaanse kerke het nie formeel opgetree nie.

7. Drankmisbruik

Drankmisbruik was een van die grootste euwels:

• Soldate was dikwels dronk op treine en in dorpe.
• Kerke het die regering versoek om kantiene op Sondae te sluit.
• Die regering het uiteindelik verbied dat soldate in uniform in die openbaar met drank getrakteer word.

Die Vrouehulpdiens het alternatiewe vermaak aangebied om dronkenskap te beperk.

8. Vroue in die weermag

Die stigting van die SAVHD, VHVK en later die SWANS het konserwatiewe Afrikaners ontstel:

• Kampe is as “immoraliteit” beskou.
• Ds. J.P. le Roux het veldprediker vir die vroue-eenheid geword en geestelike sorg verskaf.

Kerke het die regering versoek om geestelike bearbeiding vir vroue te verbeter — sonder praktiese gevolg.

9. Bioskope en die Britse volkslied

Die speel van “God Save the King” ná vertonings het tot konfrontasie gelei:

• Afrikaners het die teater verlaat om hul minagting te toon.
• Engelsgesindes het Afrikaners uitgedaag.
• Kerke het nie standpunt ingeneem nie.

Ds. J.V. Coetzee het bioskope as “die duiwel se kykkas” beskryf.

10. Die eed-kwessie: Rooi Eed, Blou Eed, Vaal Eed

Rooi Eed (Afrika-eed)

Soldate moes sweer om oral in Afrika te veg. Dit het groot verdeeldheid veroorsaak — baie Afrikaners het geweier.

Blou Eed (1944)

Vir diens in Italië. Weiering het gelei tot:

• ontslag,
• rangverlaging,
• finansiële verlies.

Kerke het geen formele hulp aan sulke soldate verleen nie.

Vaal Eed

Parool-vrygelatenes moes sweer om nie aan politieke aktiwiteite deel te neem nie. Geen gevalle van verbreking is gevind nie.

Kerke het gewaarsku teen die ligsinnige gebruik van eedswering — dit is ’n heilige saak.

Kort samevatting in een paragraaf

Hoofstuk 8 toon hoe oorlog die sedelike en sosiale weefsel van die volk verskeur het: soldate se gedrag het tot geweld, dronkenskap, losbandigheid, vloektaal en botsings met Afrikaners gelei. Kerke het gewaarsku, deputasies gestuur en soms ingrypende stappe geneem, maar die spanning tussen soldate, Ossewabrandwag-lede, studente en die breër publiek het steeds toegeneem. Aanvalle op Afrikaner-instansies, die eed-kwessie, die Britse volkslied, bordele, drankmisbruik en die teenwoordigheid van vroue in die weermag het die morele krisis verdiep. Die hoofstuk is ’n indringende blik op hoe oorlog die karakter van ’n volk en sy soldate kan vervorm — en hoe die kerke geworstel het om orde en sedelikheid te handhaaf.

OPSOMMING – HOOFSTUK 9: VELDPREDIKERS

1. Agtergrond: spanning tussen kerk en weermag

Reeds ná die Rebellie van 1914 was daar spanning in Afrikaanse kerke oor uniformdraers. Die NHK het in 1930 sterk beswaar gemaak toe eerw. A.G.O. Coertse as veldprediker aangestel is, omdat:

• die Hollandse kerke nie saam geraadpleeg is nie,
• en omdat Hervormde lidmate deur ’n “sendeling en ongeordende predikant” bedien sou word.

2. Veldpredikers voor die oorlog

Teen 1930 was daar net twee kapelane in die Unie‑Verdedigingsmag:

• Eerw. Coertse (Afrikaanssprekendes)
• Rev. Strathen (Engelssprekendes)

Soldate het dus gewone plaaslike eredienste bygewoon.

3. Die oorlog breek uit – dringende behoefte aan bediening

Met die uitbreek van die oorlog het die getal soldate skerp gestyg. Die Afrikaanse kerke het besef dat ’n georganiseerde bediening nodig was, veral op Voortrekkerhoogte, waar geen Afrikaanse gemeente bestaan het nie.

’n Tussenkerklike Kommissie (NGK, NHK, GK) is gevorm om die bediening te reël. Die drie kerke het saam besluit:

• GK bedien elke 2de Sondag
• NHK elke 4de Sondag
• NGK deur eerw. Coertse op die 1ste en 3de Sondag

Later is versoek dat elke kerk eie veldpredikers kry.

4. Smuts en die veldpredikerstelsel

Voorbeelde van Soldate-Bybels soos aan die troepe uitgereik – foto’s met dank van Kol Graham du Toit. Let op die inskripsies. Een Bybel is met Olyfhout-omslag.

Smuts het ingestem tot 25 deeltydse kapelane, maar uiteindelik is slegs vyf permanente poste goedgekeur:

• 3 vir die NGK
• 1 vir die Anglikaanse Kerk
• 1 vir die Free Churches

Die NHK en GK het geen permanente poste gekry nie.

5. Die “Rooi Eed” – groot struikelblok

Voltydse veldpredikers moes die Afrika‑Eed aflê. Baie predikante het geweier omdat dit politieke binding aan die regering se oorlogsbeleid impliseer. Van 19 predikante het 17 geweier om die eed af te lê.

Smuts het geweier om die eed vir predikante te verander.

6. Praktiese probleme

Veldpredikers het groot uitdagings gehad:

• Geen vervoer – moes saamry op ambulans of voorraadvragmotors.
• Geen kapelane in nuwe opleidingskampe – plaaslike kerke moes self sorg.
• Botsings met offisiere wat die kapelaansdiens as “sentimenteel” afgemaak het.
• Kerklike reëls (predikante word nie verplaas nie) het gebots met militêre reëlings.

7. Bediening aan die front

Die veldprediker se taak was intens en veeleisend:

• Erediens in tente, vragmotors, loopgrawe.
• Bidparades elke oggend.
• Bemoediging voor gevegte.
• Versorging van gewondes.
• Begrafnisse en briewe aan families.
• Morele leiding teen drankmisbruik, losbandigheid en moedeloosheid.

’n Britse kapelaan som dit op:

“Eve of battle service… companionship at zero hour… burying the dead… memorial services.”

8. Sakramente en aanneming

Omdat soldate uit verskillende gemeentes gekom het, moes veldpredikers:

• katkisasie aanbied,
• aanneming doen,
• nagmaal bedien sonder ’n formele kerkraad.

Die kerke het dit aanvanklik nie goedgekeur nie, maar die oorlogsomstandighede het dit noodsaaklik gemaak.

9. Die Oppersaal in Kaïro

Ds. Coertse het ’n klein vertrek bo-op ’n gebou verkry en dit omskep in ’n Afrikaanse kerk:

• Die “Oppersaal in Kaïro” – die enigste Afrikaanse kerkgebou ooit in Noord-Afrika.

10. Bediening aan Kleurlinge en Swartes

Aanvanklik moes blanke veldpredikers hulle bedien. Later is die eerste Swart kapelaan in 1942 aangestel. Apartheidstandpunte het beteken:

• aparte dienste,
• beperkte erkenning,
• swak behandeling deur blanke offisiere.

11. Bekende veldpredikers

• Eerw. M.D.V. Cloete (“Doempie”) – verwerf die Militêre Kruis vir dapperheid.
• Ds. Van der Berg (NHK) – enigste Hervormde predikant aan die front; sy posisie was moeilik en hy is uiteindelik teruggestuur.

KERNBOODSKAP VAN HOOFSTUK 9

Hoofstuk 9 toon hoe die Afrikaanse kerke, ondanks interne verdeeldheid en politieke spanning, ’n omvangryke en toegewyde geestelike bediening aan soldate gevestig het. Die veldpredikers het ’n kritieke rol gespeel in die geestelike, morele en emosionele ondersteuning van soldate – dikwels onder uiters gevaarlike en chaotiese omstandighede.

HOOFSTUK 10 – SAMEVATTING

1. Agtergrond: Noodregulasies en die ontstaan van internering

Met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog het die regering Noodregulasie 201.15 van 1939 ingestel. Dit het die Minister van Verdediging die mag gegee om enige persoon wat as ’n bedreiging vir die staat beskou is, sonder verhoor te arresteer en te interneer. Dit was ’n nuwe verskynsel in Suid-Afrika: nie gewone gevangenisstraf nie, maar aanhouding in kampe, soortgelyk aan krygsgevangenes.

Aanvanklik is Duitsers, Italianers en Kommuniste aangehou, maar spoedig is die beleid op Afrikaners toegepas — veral lede van die Ossewabrandwag, Gryshemde en Swarthemde.

2. Die logika van die regering

Die regering het internering gesien as ’n afskrikmiddel teen ondermyning van die oorlogspoging. Arrestasies was lukraak, juis om onsekerheid te skep. Adv. J.F.J. van Rensburg het gemeen Smuts volg die raad van Machiavelli:

“Waar ’n regering moet kies tussen liefde en vrees, kies vrees.”

Die regering het ook ’n netwerk van “Waarheidsridders” gebruik — informante wat mede-Afrikaners aangegee het. Dit het groot wantroue in gemeenskappe en kerke veroorsaak.

3. Die eerste kampe

Leeukop

Die eerste kamp vir Afrikaners was by Leeukop, waar Duitsers reeds aangehou is. Onder die eerste Afrikaners was:

• Danie du Toit (Swarthemde-leier)
• Dr. Trumpelmann
• H. Pasch (wat kortliks in ’n kerktoring versteek is)

Andalusia en Ganspan

Duitsers is later na Andalusia verskuif; Afrikaners na Ganspan. Na ontsnappings is die kamp in 1941 na Koffiefontein verskuif — ’n groot kamp waar Afrikaners, Italianers en Duitsers aangehou is.

4. Trauma vir gesinne

Arrestasies was skielik en vernederend:

• mans is sonder verduideliking weggevoer,
• gesinne het inkomste verloor,
• predikante en prokureurs is aanvanklik geweier,
• die emosionele impak was enorm.

Die Gereformeerde Sustersbond het lidmate aangemoedig om gesinne van geïnterneerdes te ondersteun.

5. Kerke se reaksie

Die Afrikaanse kerke het:

• teen die internering van predikante beswaar gemaak,
• pastorale versorging vir geïnterneerdes probeer reël,
• versigtigheid aan predikante aanbeveel om nie self gearresteer te word nie.

Die NGK, NHK en GK het herhaaldelik Smuts versoek om:

• predikante vry te laat,
• kapelane vir die kampe toe te laat,
• die beleid te versag.

Smuts het selde geantwoord.

6. Predikante wat geïnterneer is

Slegs twee predikante van die drie Afrikaanse kerke is geïnterneer:

Ds. J.J. Fick (NH of GK Germiston-Suid)

• Gearresteer vir anti-oorlog uitsprake.
• Het in Ganspan en later Koffiefontein eredienste gelei.
• Die Sinode het herhaaldelik sy vrylating versoek.
• Eers in 1943 vrygelaat.

Ds. D.C.S. van der Merwe (GK Koffiefontein)

• Was hoofkommandant van die Ossewabrandwag in sy distrik.
• Gearresteer ná ’n brief aan Smuts waarin hy pleit vir genade vir twee Stormjaers.
• Ses maande geïnterneer; daarna op parool vrygelaat.
• Moes die Vaal Eed aflê en in ’n ander distrik woon.

7. Lewe in die kamp

Die kamp het ’n volwaardige gemeente geword:

• ’n “adviserende kerkraad” is gevorm,
• twee eredienste per Sondag,
• Woensdagaand-godsdiens,
• geliefde Psalms en Gesange het die gemoed gedra (bv. Ps. 38, 42, 43, 138; Ges. 7, 52, 58, 161),
• ds. Fick en ds. Van der Merwe het saamgewerk,
• kategetiese onderrig is gegee,
• belydenisafleggings het plaasgevind,
• nagmaal is bedien wanneer ds. Dawid Botha die kamp besoek het.

Die kamp was ’n plek van:

• spanning,
• geestelike soeke,
• broederskap,
• maar ook verraad — informante is geïsoleer en slegs deur predikante besoek.

8. Paroolstelsel

Persone wat op parool vrygelaat is:

• moes ’n eed aflê,
• kon net eredienste bywoon,
• moes gereeld by die polisie aanmeld,
• kon nie hul tuisdorpe besoek nie.

Hierdie stelsel het tot vier maande ná die oorlog voortgeduur.

9. Kerklike pogings om kapelane toe te laat

Die NGK, NHK en GK het Smuts versoek om:

• ’n kapelaan vir Koffiefontein aan te stel,
• predikante toe te laat om die kamp te besoek.

Smuts het uiteindelik ingestem dat ds. Dawid Botha (NH of GK Koffiefontein) die kamp as kapelaan kon bedien.

10. Slot: Die interneringsbeleid se impak

Die beleid het:

• Afrikaner-gemeenskappe diep verdeel,
• wantroue en bitterheid geskep,
• families en kerke ontwrigt,
• predikante se bediening bemoeilik,
• ’n blywende letsel in die Afrikaner-psige gelaat.

Die kerke het gepoog om:

• vrede te bewaar,
• pastorale sorg te bied,
• die geestelike integriteit van die volk te beskerm.

**OPSOMMING – HOOFSTUK 11

Politieke gevangenes in tronke**

Hoofstuk 11 beskryf die ervaring van Afrikaners wat tydens die Tweede Wêreldoorlog as politieke gevangenes aangehou is – nie in interneringskampe nie, maar in gewone tronke saam met misdadigers. Dit was ’n diep vernederende en traumatiese ervaring wat die kerke en gemeenskappe sterk geraak het.

1. Politieke gevangenes tussen gewone misdadigers

• Anders as geïnterneerdes in kampe, is politieke gevangenes in Pretoria Sentrale Gevangenis, die Fort in Johannesburg, en Nelspruit aangehou.
• Hulle moes dieselfde selle, roetine en dissipline as gewone misdadigers deel.
• Ds. J.D. Vorster beskryf dit as ’n “verontpersoonlikingsproses” wat die mens se wil stadig afbreek.

2. Groot behoefte aan geestelike versorging

• Politieke gevangenes was meestal gelowiges en het ’n intense behoefte aan pastorale sorg gehad.
• Die kerke kon egter nie vrylik toegang tot tronke kry nie.
• Die eerste kapelaan, ds. Charles Murray, was pro-Smuts en het geen simpatie met die gevangenes gehad nie.
• Ná sy emeritering is ds. Johan Reynecke aangestel – hy het die gevangenes met groot deernis bedien en was vir hulle soos ’n vader.

3. Kerklike pogings om te help

• Die GK Pretoria se diakonie wou “geestelike troosvolle literatuur” voorsien, maar die owerheid het dit verbied.
• Predikante soos ds. S.P. van der Walt (GK Johannesburg-Suid) en ds. F.P.J. Snyman (GK Johannesburg-Noord) kon sporadies die Fort besoek.
• Die Afrikaanse Christelike Strewersvereniging kon wel Bybelstudie in die week aanbied.

4. Ds. J.D. Vorster – ’n predikant as politieke gevangene

• Ds. Vorster (NGK De Nieuwe, Kaapstad) is gearresteer vir die oortreding van die Wet op Staatsgeheime.
• Hy is tot twee jaar tronkstraf gevonnis.
• Sy gemeente het hom finansieel ondersteun en ds. Holzapfel het sy werk waargeneem.
• Vorster kon een keer preek vir medegevangenes en het ook Van Blerk en Visser besoek in die dodesel.

5. Van Blerk en Visser – ter dood veroordeel

• Twee Stormjaers, H.S. van Blerk en Julian Visser, is ter dood veroordeel vir ’n bomontploffing.
• Hulle was 28 dae in die dodesel.
• Smuts het hulle uiteindelik begenadig, omdat hy nie weer ’n “Jopie Fourie-situasie” wou hê nie.

6. Die Bybelprojek in Pretoria-gevangenis

• ’n Groep Afrikaners het die Bybel numeries ontleed:
  • 1 189 hoofstukke
  • 794 899 woorde
  • ±3 miljoen letters
  • Ps. 117 is die middelste hoofstuk
  • Ps. 101:8 die middelste vers
  • Die woord “dors” in Ps. 63:2 is die middelste woord
• Die werk is aan ds. Reynecke geskenk – ’n geestelike projek wat die gevangenes hoop gegee het.

7. Die doop van drie babas

• Drie verhoorafwagtendes het vaders geword.
• Die owerheid het ’n gesamentlike doop in die magistraatskantoor toegelaat.
• Ná die doop is “Kom treen wy dan gemoedig voort” gesing – ’n seldsame oomblik van menslikheid.

8. Die Van der Walt-geval – ’n nasionale skok

• Johannes van der Walt, ’n bekende Ossewabrandwag-offisier, is in 1942 deur die polisie in die rug geskiet tydens ’n arrestasie.
• Hy is verlam en later oorlede.
• Sy begrafnis het ’n massiewe Afrikanersaamtrek geword – ±50 000 mense.
• Predikante van al drie Afrikaanse kerke het deelgeneem.
• Die kerkblaaie het geen kommentaar gelewer nie, omdat die saak hoogs politiek was.

9. Elsa Nel – die vroue se heldin

• Elsa Nel is tronk toe gestuur omdat sy geweier het om voortvlugtendes se skuilplek te verklap.
• Afrikaner vroue het elke oggend in Voortrekkerdrag by die tronk gaan bid.
• Sy is op 16 Desember vrygelaat en as ’n heldin ontvang.
• Die vroue het haar na die Wonderboom-Dingaansfees geneem – ’n simbool van Afrikanervroue se rol in die stryd.

10. Slot

• Politieke gevangenes het ’n diep geestelike en emosionele wond in die Afrikanergemeenskap gelaat.
• Die kerke het probeer help, maar was dikwels magloos teen die staat se optrede.
• Die gebeure het die verdeeldheid en trauma van die oorlogsjare verder verdiep.

OPSOMMING VAN HOOFSTUK 12

Hoofstuk 12 beskryf die komplekse en dikwels pynlike situasie waarin Nederlanders in Suid‑Afrika hulle bevind het tydens die Tweede Wêreldoorlog.

1. Staatlose Nederlanders in Suid‑Afrika

Voor 1939 het baie Nederlanders reeds lank in Suid‑Afrika gewoon, maar sonder burgerskap. Hoewel hulle Nederlandse paspoorte gehad het, is daarin gestempel dat hulle geen hulp van die Nederlandse regering kon ontvang nie. Hulle het hulself nie meer as Nederlanders beskou nie, maar was feitlik staatloos. Gevolg: hulle kon nie by die Suid-Afrikaanse Verdedigingsmag aansluit nie, en baie wou ook nie aan die oorlog deelneem nie.

2. Die inval in Nederland (10 Mei 1940)

Duitsland val Nederland binne. Die koningshuis vlug geheimsinnig na Engeland, wat groot verontwaardiging onder Nederlanders veroorsaak. Afrikaanse kerke reageer met sympatie, gebed en verootmoediging, en stuur boodskappe aan die Nederlandse gesant W.F. van Lennep.

3. Kerklike reaksies en spanning

Kerke het:

• ’n dag van gebed ingestel (9 Junie 1940).
• Kollekten en noodlenigingsfondse vir Nederland georganiseer.

Maar spanning ontstaan in die NHK Pretoria, waar baie Nederlandse immigrante lidmate was. Die Nederlandse Vereniging vra vir ’n herdenkingsdiens vir die inval, maar die kerkraad weier — uit vrees vir politieke interpretasie. Prof. B. Gemser en ander teoloë protesteer sterk, wat tot groot onrus in die gemeente lei. Die kerkraad hou voet by stuk.

4. Die Irene Brigade en diensplig

Koningin Wilhelmina vaardig in Londen ’n dienspligwet uit (Wetsbesluit A10 van 1940) wat alle Nederlanders, waar ook al ter wêreld, verplig om by die Irene Brigade aan te sluit.

Baie Nederlanders in Suid-Afrika:

• beskou die wet as onwettig,
• weier om te gehoorsaam,
• word bekend as Dienstweigeraars (’n beledigende term wat “verraaiers” impliseer).

5. Konflik met die Nederlandse gesant en Smuts

Van Lennep en kolonel Koch:

• druk die Dienstweigeraars as pro-Duits en ’n gevaar vir die Unie voor,
• kry Smuts se steun om hulle te arresteer en uit te lewer.

Suid-Afrika vaardig War Measure No. 1 of 1942 uit om die proses te vergemaklik.

6. Arrestasies en onderduikers

Van die groep kon die polisie net 70 opspoor; die res het ondergeduik, dikwels met hulp van die Ossewabrandwag.

Die gearresteerdes:

• word in Groenpunt aangehou,
• predikante mag hulle nie besoek nie,
• word uiteindelik op die skepe Baarn en Tarakan na Suriname gestuur vir internering.

7. Kerke se stilbly

Opvallend: Kerklike notules en tydskrifte maak geen melding van die gearresteerdes of hul gesinne nie. Die GK Pretoria se notuleboek is verlore, wat verdere navorsing bemoeilik.

8. Verdere voorvalle

• Nederlandse skepe besoek Kaapstad, maar die Konsulaat weier om eredienstye aan bemanning deur te gee — waarskynlik om kontak met anti‑oorlog Afrikaners te vermy.
• Bemanning van die Heemskerke probeer militêre diens ontduik en kry hulp van Afrikaners.
• ’n Lid van GK Kaapstad, J. Grondman, weier nagmaal uit protes teen die koningshuis se optrede.

KERNBOODSKAP

Hoofstuk 12 toon hoe die Tweede Wêreldoorlog ’n diep skeuring veroorsaak het tussen:

• Nederlandse immigrante,
• die Nederlandse regering,
• Afrikaanse kerke,
• en die Suid-Afrikaanse staat.

Die Nederlanders in Suid-Afrika was vasgevang tussen lojaliteit aan ’n moederland wat hulle verlaat het, en ’n nuwe vaderland wat hulle nie as burgers erken het nie. Die Irene Brigade‑diensplig het hierdie spanning tot ’n krisis laat ontwikkel wat tot arrestasies, internering en kerklike verdeeldheid gelei het.

OPSOMMING VAN HOOFSTUK 13

Hoofstuk 13 ondersoek hoe pastorale en materiële hulp tydens die Tweede Wêreldoorlog aan verskillende groepe oorloggeaffekteerdes in Suid-Afrika verleen is — en hoe gebrekkig hierdie hulp dikwels was.

1. Pastorale bediening vs. Versorging

Die hoofstuk begin met ’n belangrike onderskeid:

Pastorale bediening

• Geestelike bystand: Skriflesing, gebed, gesprek.
• Fokus: bemoediging, troos, ondersteuning.
• Die predikant moes mense help om trauma te verwerk — dikwels oor langer tyd.
• Geen professionele sielkundiges was beskikbaar nie; predikante moes alleen die taak dra.

Versorging

• Materiële hulp: kos, geld, ondersteuning.
• Die diakonaat se taak: voorkom dat lidmate deur armoede, eensaamheid of siekte vervreem raak.
• Barmhartigheid as praktiese diens.

2. Emosionele spanning van oorloggeaffekteerdes

Verskillende groepe het verskillende vorme van spanning beleef:

• Gearresteerdes en hul gesinne: skok, ontnugtering, verwerping.
• Geïnterneerdes: hoop/teleurstelling, kommer oor gesinne, apatie.
• Soldate en hul gesinne: verwerping, vrees vir dood of gevangenskap.
• Frontsoldate: intense trauma, dikwels sonder begrip van die gemeenskap.

Predikante moes hierdie emosionele landskap versigtig hanteer.

3. Kerklike hulp

Kerke het:

• meestal net gewone maandelikse versorging genotuleer;
• min of geen spesiale hulp aan geïnterneerdes of hul gesinne gedokumenteer;
• dikwels stilgebly oor oorlogskwessies weens interne politieke verdeeldheid.

Die dokument beklemtoon dat kerklike pastorale ondersteuning grootliks ontbreek het.

4. Staatshulp: Moedershulpfonds

Die regering het ’n fonds vir afhanklikes van geïnterneerdes gestig:

• Gesinne moes maandeliks geld by ’n staatskantoor afhaal.
• NGK-afgevaardigdes het Smuts gevra om die hulp te verbeter — sonder sukses.
• Ossewabrandwag-gesinne het dikwels geweier om staatshulp te aanvaar, uit trots.
• Nederlanders was uitgesluit van die fonds.

5. Afrikanerorganisasies se hulp

Boerevolk Noodhulpfonds (FAK)

• Het aanvanklik £200 ontvang.
• Ossewabrandwag het later hul eie fonds gestig weens massa-arrestasies.

Ossewabrandwag Noodhulpfonds

• Het kos, geld en hulp aan gesinne voorsien.
• Het voortvlugtendes weggesteek en versorg.
• Dameskomitees het in elke dorp ontstaan.
• “Een vir Almal, Almal vir Elkeen” was die leuse.
• Offersondag: gesinne moes vleis prysgee om geld vir die fonds te skenk.

Hierdie hulp was dikwels meer effektief en hartlik as die staat se pogings.

6. Militêre en mediese hulp

• Die Randse Armsorgfonds het soldate gehelp wat weens siekte ontslaan is.
• Lady Oppenheimer het Brenthurst beskikbaar gestel vir brandwonde-pasiënte.
• Engelse kerke het militêre gesinne ondersteun via SAVHD/SAWAS.
• Afrikaanse kerke se notules toon geen besoeke aan hospitale of gewonde soldate nie.

7. Vroue se rol

Vroue het ’n kragtige informele ondersteuningsnetwerk geskep:

• Ossewabrandwag-vroue het gesinne versorg, kos vervoer, vlugtelinge weggesteek.
• Hulle het saam gelees, gebid en mekaar emosioneel gedra.
• Die Boerevrou het haar tradisionele rol van opoffering en diens voortgesit.

8. Terugkerende soldate en krygsgevangenes

Soldate

• Ná die oorlog was daar geen heldeverering.
• Die gemeenskap het “normaal” voortgegaan; soldate het ontuis gevoel.
• Hulle het geringe finansiële vergoeding ontvang.
• Baie het gevoel die regering het hulle gebruik en toe vergeet.

Krygsgevangenes

• POWRFA en die Rooikruis het families ondersteun.
• Ná die oorlog het POWRFA gehelp met rehabilitasie.
• Baie het aan Barbed-Wire Disease gely — ’n toestand van onsekerheid, spanning en isolasie.
• Aanpassing was moeilik; min begrip van familie en gemeenskap.

9. Vrylating van geïnterneerdes (1947)

• Twee jaar ná die oorlog vrygelaat — as ’n toegewing tydens koning George VI se besoek.
• Kerklike bronne meld niks hiervan.
• Die bevrydes het ’n veranderde samelewing betree en dikwels ontuis gevoel.
• Die stigma van internering het aanpassing bemoeilik.
• Kerke het geen bewysbare pastorale ondersteuning aan hierdie mense gebied nie.

KERNBOODSKAP

Hoofstuk 13 toon dat die oorlog diep emosionele en materiële letsels gelaat het. Hoewel sommige Afrikanerorganisasies en vrouegroepe indrukwekkende hulp gelewer het, het die kerke oor die algemeen gefaal om voldoende pastorale en praktiese ondersteuning te bied. Die geïnterneerdes, soldate en hul gesinne moes grootliks self die pad van herstel vind, dikwels in stilte en sonder die kerk se begeleiding.

OPSOMMING – Hoofstuk 14: Beplanning vir Na-oorlogse Omstandighede

Hoofstuk 14 beskryf hoe die Hollands-Afrikaanse kerke reeds tydens die Tweede Wêreldoorlog begin beplan het vir die geestelike, sosiale en pastorale uitdagings wat ná die oorlog sou volg. Die kerke het vroeg besef dat die na-oorlogse tyd ’n “ontredderde tyd… van armoede, verstoorde kerklike verhoudinge” sou wees en dat samewerking noodsaaklik was.

1. Vroeë kerklike beplanning

• Reeds in 1941 het die Interkerklike Kommissie besluit dat kerke saam moet staan om die na-oorlogse krisis te hanteer.
• Klassis Pretoria het in 1944 weer die saak bespreek, maar dit het by beplanning gebly.

2. Anglikaanse bekommernisse

• Die Aartsbiskop van Kaapstad het gewaarsku dat soldate ontgogel sou terugkeer en nie noodwendig weer kerke sou besoek nie.
• Baie sou worstel met die vraag hoe God sulke wêreldwye ellende kon toelaat.

3. Die verwagte “Slag van Vrede”

• Die pers het die na-oorlogse tyd voorspel as ’n periode van armoede, woningnood, werkloosheid en demobilisasie.
• Kerke moes voorbereid wees om hierdie sosiale nood te hanteer.

4. Veldpredikers en voorbereiding in Italië

• NGK- en Vrye Kerk-veldpredikers het in Rome (30 Mei 1945) vergader om soldate voor te berei vir terugkeer na normale lewe.
• Jong manne is vir katkisasie onderrig – moontlike toekomstige predikante.

5. Lesse uit vorige oorloë

• Die Tweede Vryheidsoorlog en Eerste Wêreldoorlog het kerke geleer dat oorlog gemeenskappe verdeel en dat versoening moeilik is.
• Die Tweede Wêreldoorlog het nóg groter politieke verdeeldheid veroorsaak, wat pastorale sorg ná die oorlog noodsaaklik gemaak het.

6. Kerklike strukture en finansiële voorsorg

• Die GK wou ’n beginselprogram vir die na-oorlogse tyd opstel, maar die Raad van Kerke het geen besluit geneem nie.
• Ds. Spoelstra het kerkrade aangemoedig om skulde af te betaal voor die oorlog eindig.
• Sommige gemeentes het noodhulpfondse begin, maar dit was beperk.

7. Geestelike insinking ná die oorlog

• Die Hervormer het reeds in 1942 gewaarsku dat daar ’n “gebroke mensheid” sou wees met groot geestelike verwildering.
• Dr. Gerdener het beklemtoon dat rekonstruksie dadelik moes begin, en dat God die eerste plek moet kry.

8. Vredesluiting en kerklike reaksie

• Die GKe het in 1945 versoek dat die vredesverdrag op Christelike beginsels gegrond moet wees.
• Min. Hofmeyr het gehoop dat die volk die vrede met dankbaarheid sou vier, nie losbandigheid nie.
• Die Tussenkerklike Kommissie het ’n buitengewone dank- en verootmoedigingsdiens aanbeveel vir alle gemeentes.

9. Fokus op Nederland

• Kerklike publikasies het hoofsaaklik die bevryding van Nederland uitgelig en fondse vir die “stamland” gevra.
• Ander Europese lande is skaars genoem.

10. Pastorale hantering van teruggekeerde soldate

• Gemeentes is aangeraai om soldate vriendelik te ontvang en te help met heraanpassing.
• Tog toon notules en afkondigings dat min praktiese ondersteuning wel plaasgevind het.
• Mondelinge getuienis bevestig dat baie oudgediendes met minagting of afstand behandel is.
• Geen kerklike erkenning vir geïnterneerdes of krygsgevangenes nie.

11. Die rol van die MOTHS

• Die belangrikste ondersteuning vir veterane het buite die kerk gekom: die Memorable Order of the Tin Hats het bemoediging en finansiële hulp gebied.

Kernboodskap van die hoofstuk

Hoofstuk 14 toon dat die kerke bewus was van die enorme na-oorlogse uitdagings, maar dat die meeste beplanning teoreties gebly het. Ná die oorlog was die pastorale hantering van teruggekeerde soldate onvoldoende, en die grootste steun het van veterane-organisasies gekom. Die kerke het wel sterk gefokus op geestelike rekonstruksie en op hulp aan Nederland, maar minder op die onmiddellike nood van hul eie lidmate.

OPSOMMING – Hoofstuk 15: Beplanning vir Na-oorlogse Omstandighede

Hoofstuk 15 beskryf hoe die Afrikaanse kerke, militêre geestelikes en breër gemeenskap die komende na-oorlogse krisis voorsien het, maar dat die meeste voorbereidings onvoldoende, te laat of hoofsaaklik teoreties was. Die kerke het wel besef dat die na-oorlogse tyd ’n “ontredderde tyd… van armoede, verstoorde kerklike verhoudinge” sou wees, maar praktiese optrede het grootliks ontbreek.

1. Vroeë kerklike besorgdheid en beplanning

• Reeds in 1941 het die Interkerklike Kommissie besluit dat kerke saam moet beplan vir die na-oorlogse situasie.
• Klassis Pretoria het in 1944 weer die saak bespreek, maar dit het net by beplanning gebly.

2. Anglikaanse waarskuwings oor soldate se geestestoestand

• Die Aartsbiskop van Kaapstad het gewaarsku dat terugkerende soldate ontgogel, geestelik gebroke en dikwels vervreem van die kerk sou wees.
• Baie sou worstel met die vraag hoe God sulke wêreldwye ellende kon toelaat.

3. Die verwagte “Slag van Vrede”

• Die pers het die na-oorlogse tyd voorspel as ’n periode van:
  • demobilisasie,
  • armoede,
  • woningnood,
  • werkloosheid.
• Kerke moes voorbereid wees om hierdie sosiale nood te hanteer.

4. Veldpredikers en voorbereiding in Italië

• NGK- en Vrye Kerk-veldpredikers het in Rome (30 Mei 1945) vergader om soldate geestelik voor te berei vir terugkeer na normale lewe.
• Jong manne is vir katkisasie onderrig – moontlike toekomstige predikante.

5. Lesse uit vorige oorloë

• Die Tweede Vryheidsoorlog en Eerste Wêreldoorlog het kerke geleer dat oorlog gemeenskappe verdeel.
• Die Tweede Wêreldoorlog het nóg groter politieke verdeeldheid veroorsaak.
• Emosionele aanpassing sou intense pastorale sorg vereis.
• Geen formele “debriefing” vir soldate is deur die staat gereël nie.

6. Kerklike strukture en finansiële voorsorg

• Die GK wou ’n beginselprogram vir die na-oorlogse tyd opstel, maar die Raad van Kerke het geen besluit geneem nie.
• Ds. Spoelstra het kerkrade aangemoedig om skulde af te betaal voor die oorlog eindig.
• Sommige gemeentes het noodhulpfondse begin, maar dit was klein en sporadies.

7. Geestelike insinking ná die oorlog

• Die Hervormer het reeds in 1942 gewaarsku dat daar ’n “gebroke mensheid” sou wees met groot geestelike verwildering.
• Dr. Gerdener het beklemtoon dat rekonstruksie dadelik moes begin, en dat God die eerste plek moet kry.

8. Vredesluiting en kerklike reaksie

• Die GKe het in 1945 versoek dat die vredesverdrag op Christelike beginsels gegrond moet wees.
• Min. Hofmeyr het gehoop dat die volk die vrede met dankbaarheid sou vier, nie losbandigheid nie.
• Die Tussenkerklike Kommissie het ’n buitengewone dank- en verootmoedigingsdiens aanbeveel vir alle gemeentes.

9. Fokus op Nederland

• Kerklike publikasies het hoofsaaklik die bevryding van Nederland uitgelig.
• Fondse vir die “stamland” is sterk gepropageer.
• Ander Europese lande is skaars genoem.

10. Smuts en die kerke

• Die Gefedereerde Kerke het ’n onderhoud met genl. Smuts versoek oor:
  • rasseverhoudings,
  • kommunisme,
  • armblankevraagstuk,
  • gesinslewe,
  • CNO,
  • Rooms-Katolisisme,
  • dobbelary,
  • Sondagsheiliging.
• Smuts het die versoek afgekeur – hy het dit as gemeenskapsake beskou, nie regeringsake nie.

11. Pastorale hantering van teruggekeerde soldate

• Gemeentes is aangeraai om soldate vriendelik te ontvang en te help met heraanpassing.
• Tog toon notules en afkondigings dat min praktiese ondersteuning wel plaasgevind het.
• Mondelinge getuienis bevestig dat baie oudgediendes met minagting of afstand behandel is.
• Geen kerklike erkenning vir geïnterneerdes of krygsgevangenes nie.
• Predikante het waarskynlik gewone huisbesoek gedoen, maar geen spesiale pastorale program is gevind nie.

12. Die rol van die MOTHS

• Die belangrikste ondersteuning vir veterane het buite die kerk gekom:
  • Die Memorable Order of the Tin Hats het bemoediging, kameraadskap en finansiële hulp gebied.
• Dit was die enigste georganiseerde rehabilitasieplatform vir oudgediendes.

Kernboodskap van die hoofstuk

Hoofstuk 15 toon dat die kerke bewus was van die enorme na-oorlogse uitdagings, maar dat die meeste beplanning teoreties gebly het. Ná die oorlog was die pastorale hantering van teruggekeerde soldate onvoldoende, en die grootste steun het van veterane-organisasies gekom. Die kerke het wel sterk gefokus op geestelike rekonstruksie en op hulp aan Nederland, maar minder op die onmiddellike nood van hul eie lidmate.

 

OPSOMMING – Gevolgtrekking

Die gevolgtrekking beklemtoon dat die Afrikanerpolitiek en Afrikanerkerke tydens die Tweede Wêreldoorlog nie daarin geslaag het om eenheid te handhaaf nie, ondanks die groot kulturele saamhorigheid wat in 1938 met die Ossewatrek bestaan het. Die onderliggende politieke verdeeldheid het deur die oorlogsjare sterker geword en die kerke se pastorale taak bemoeilik.

1. Politieke verdeeldheid as kernprobleem

• Die Afrikaner was kultureel verenig, maar politiek verdeeld, veral oor neutraliteit of deelname aan die oorlog.
• Hertzog se vervanging deur Smuts word beskryf as ’n “paleis rewolusie” wat die verdeeldheid verdiep het.
• Die gevolgtrekking stel dat, indien Afrikaners vrywillig by die Britse magte kon aansluit, die bitterheid moontlik minder sou gewees het.
• Suid-Afrika het oorlog verklaar teen ’n land wat “geen bedreiging vir Suid-Afrika ingehou het nie”.

2. Die Ossewabrandwag en interne konflik

• Die Ossewabrandwag het van ’n kultuurorganisasie na ’n politieke weerstandsgroep ontwikkel, met die Stormjaers as militante vleuel.
• Hul doel was om Afrikaners uit die oorlog te hou, terwyl die regering ’n Afrika-eed instel wat oorgrens optrede magtig.

3. Die kerk se moeilike posisie

• Oorlogsondersteuners en -teenstanders was in dieselfde gemeentes, wat predikante in ’n onmoontlike posisie geplaas het.
• Die dokument beklemtoon dat die kerk nie objektief opgetree het nie:
  • Ossewabrandwag-lede is aanvaar,
  • maar soldate was nie welkom nie.
• Gemeentes het die versorging van oorloggeaffekteerdes aan buite-organisasies oorgelaat om interne vrede te bewaar.

4. Pastorale versuim

• Die gevolgtrekking is duidelik: die kerk het nie haar volle pastorale plig nagekom nie.
• Gemeentes het eerder gefokus op “bestendigheid en vrede” as op die sielesorg van soldate, geïnterneerdes en ander betrokkenes.

Kernboodskap

Die Afrikaner se politieke verdeeldheid het die oorlogsjare oorheers en die kerke se pastorale taak ernstig belemmer. Die kerk het nie daarin geslaag om alle lidmate – soldate én weerstandsgroepe – gelyk te versorg nie, en het dikwels die verantwoordelikheid na buite-organisasies verskuif. Die gevolg is dat die kerk, volgens die dokument, nie na behore haar pastorale roeping vervul het nie.

GEVOLGTREKKING

Die grootste Afrikaner eenheid ooit was 1938 met die Historiese Ossewatrek. Die Afrikaner was in die tyd in gees en kultuur verenig, maar die ondertoon van politieke verdeeldheid was steeds daar. Die Afrikaners kon nooit tot politieke eenheid kom nie.  Neutraliteit of deelname aan die oorlog het verdeeldheid in weerstand teen mekaar gebring. Met meerderheid van stemme word op deelname aan die oorlog besluit en Hertzog word deur Smuts vervang, in, wat na ʼn “paleis rewolusie” lyk. As Afrikaners toegelaat was om op hulle eie vrywillig by die Britse Magte aan te sluit as Britse soldate, sou die verdeeldheid moontlik minder en die bitterheid minder  gewees het EN Suid-Afrika nie in die oorlog ingetrek gewees het nie. Suid Afrika verklaar oorlog teen ‘n land wat geen bedreiging vir Suid-Afrika ingehou het nie..   Die Afrika Eed wat oorgrens optrede magtig word ingestel. Die Ossewabrandwag het van ʼn kultuurorganisasie na ʼn politieke weerstandsbeweging verander, wat later ʼn aktiewe weerstandsvleuel “wit terroriste” in die Stormjaers gekry het.

Die Suid Afrikaanse Magte verdryf die Italianers uit Oos-Afrika en sluit aan by die Geallieerde Magte in Egipte, terwyl in Suid-Afrika die Ossewabrandwag se Stormjaers   “terroristedade” pleeg, wat Smuts verplig om ʼn brigade tuis te hou. Die Ossewabrandwag se idee was om soveel moontlik Afrikaners uit die oorlog uit te hou.

Die verdeeldheid onder die Afrikaners het besondere eise aan die kerk en haar werkinge gestel. Oorlog ondersteuners en teenstanders is in dieselfde gemeente en vereis van die pastor om onpartydig sy pastorale rol te vervul.  Die kerk het wel veldpredikers voorsien, maar dit was diens buite die gewone gemeente. Objektiewe benadering het nie  by meeste gemeentes plaasgevind nie. Gemeentes aanvaar die Ossewabrandwag, maar die soldate was nie welkom nie. Terwille van vrede in die gemeentes word die versorging van die oorlog geaffekteerdes, van watter kant ook al, gerieflik aan buite organisasies oorgelaat het. Dan is die gemeentes, as gemeente nie betrokke nie.

Hiervolgens is dit duidelik dat kerk nie ten volle haar pastorale plig en versorgingstaak na behore nagekom nie. Daar is eerder gerieflik gefokus op bestendigheid en vrede in gemeentes, as die sielesorg van betrokkenes.