Nongqai Vol 17 No 8 – Pretoria se Eerste landdros

PRETORIA SE EERSTE LANDDROS

Dr Dreyer van der Merwe (Oud-landdros)

Pretoria se eerste landdros mnr AF du Toit 1857

In die vroeë Pretoria, toe die dorp nog net ’n handvol rietdakhuisies gehad het, was die landdroskantoor die spilpunt van orde en gesag. Die landdros het nie net regspraak behartig nie, maar ook die gemeenskap se stabiliteit verpersoonlik — ’n vaste hand in ’n eenvoudige, maar waardige stelsel van justisie. Met min misdaad en ’n hegte burgerskap was die toepassing van die wet direk, persoonlik en sonder omslagtigheid; die landdros, balju en veldkornette het saam ’n regskultuur geskep wat op eer, plig en gemeenskapsverantwoordelikheid berus het. Hierdie era, so treffend beskryf in die herinneringe van ou Pretorianers, toon hoe justisie die fondament van die stad se vroeë karakter gevorm het.

1856: Pretoria se eerste skool

Toe Pretoria nog ’n jong nedersetting aan die Apies was, het die ontwikkeling van onderwys en die vestiging van gesag en justisie hand aan hand geloop. Die eerste skool, gestig in 1856, het gou finansiële druk ervaar — en dit was hier waar Landdros A.F. du Toit sy invloed laat geld het. As die verteenwoordiger van plaaslike gesag het hy nie net die gemeenskap se administratiewe sake behartig nie, maar ook die belang van opvoeding as ’n hoeksteen van ’n ordelike samelewing beklemtoon. Sy veldtog vir staatssteun het direk gelei tot die stigting van die eerste staatskool in die ZAR in 1859. Die latere kontroversie rondom Hendrik Stiemens se onderrig oor die ronde aarde toon hoe reg, gesag en gemeenskapsopvattings mekaar beïnvloed het in ’n era waar die landdros en sy kantoor die spilpunt van orde, kultuur en vooruitgang was.

Bron: Justisie se Distriksrekordboek destyds in die Landdros se kantoor.

Kommentaar

Die landdros was in di ou dae ook verantwoordelik vir wet en orde en die polisie was aan die landdros verantwoordelik. Hy was die senior staatsamptenaar in ’n distrik.