Nongqai Vol 17 No 10 – (51) 1993: Ooggetuie verslag van SAW-aanval op APLA in Mthatha
Excerpt
A reassessment of the 1993 Mthatha operation argues that the State Security Council’s approval of the attack was based on military intelligence presented during a period of intense terrorist violence, rather than on a deliberate decision to target civilians.
Abstract
This article revisits the controversial 1993 South African Defence Force operation in Mthatha and examines allegations that former State President F.W. de Klerk personally ordered the attack. Drawing on the author’s eyewitness account of the State Security Council (SVR) meeting, the article argues that the decision emerged from a collective process shaped by credible intelligence reports, the security crisis following the St. James Church massacre, and concerns about APLA activities operating from Transkei. The discussion highlights De Klerk’s opposition to unlawful covert operations, the extensive questioning of military intelligence before approval was granted, and the absence of viable alternatives to address the perceived threat. The article concludes that the decision should be understood within its historical context as a state security response based on the information available at the time, rather than as a deliberate or personal order to commit unlawful killings.
Keywords
F.W. de Klerk, State Security Council, SVR, Mthatha raid, Umtata, South African Defence Force, SADF, APLA, PAC, Eugene de Kock, George Meiring, Transkei, St. James Church attack, counterterrorism, national security, political accountability, intelligence assessments, South African history, eyewitness account, 1993 conflict.
FW de Klerk en die Mthatha-aanval: ’n Nuwe Blik op die SVR-Besluit
Johan Mostert
Die voormalige staatspresident F.W. de Klerk is by die Khampepe-kommissie deur Eugene de Kock regstreeks daarvan beskuldig dat hy die bevel gegee het vir die Weermag-aanval in 1993 in Mthatha (destyds Umtata), waarin vyf kinders doodgeskiet is. De Kock het skerp uitgevaar teen De Klerk en beweer dat hy “tot by sy elmboë in die bloed van kinders” sit. Hoe moet hierdie krasse beskuldiging histories en polities beoordeel word? ’n Rekonstruksie van die verloop van gebeure bied nodige perspektief.
Tydens ’n vergadering van die Staatsveiligheidsraad (SVR) wat kort voor die aanval plaasgevind het, het die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) toestemming gevra dat ’n dringende saak buite die amptelike sakelys bespreek word. Volgens die SAW se intelligensie het ’n sel van gewapende APLA-kaders (die PAC se gewapende vleuel) in ’n huis in Mthatha skuilhou. Die Weermag het aangevoer dat dit in die belang van die nasionale veiligheid van Suid-Afrika was om onmiddellik op te tree, en het die SVR om toestemming gevra om ’n koverte aanvalsoperasie te loods.
Om hierdie besluit te beoordeel, moet drie deurslaggewende agtergrondfaktore in ag geneem word:
• De Klerk se verbod op onwettige operasies: Vandat hy die voorsitterskap van die SVR einde 1989 by P.W. Botha oorgeneem het, het De Klerk dit duidelik gestel dat hy geen onderduimse of onwettige aktiwiteite deur staatsdepartemente sou toelaat nie. Hy het uitdruklik opdrag gegee dat sulke operasies gestaak moet word. Tot met die Mthatha-voorval is geen koverte terrorisme-operasies deur sy kabinet of die SVR oorweeg of gesanksioneer nie.
• Die klimaat van die “Great Storm”: Die vergadering het plaasgevind in die nadraai van APLA se bloedige aanval op 25 Julie 1993 op die St. James-kerk in Kaapstad, waarin 11 mense gedood en 58 gewond is. APLA was besig met hul sogenaamde “Year of the Great Storm”-veldtog, wat spesifiek op burgerlike teikens gerig was. Die SVR was dus onder intense druk en deeglik bewus van ’n wesenlike, onmiddellike veiligheidsbedreiging.
• Die Transkei-konteks: Mthatha was die hoofstad van die destyds “onafhanklike” tuisland Transkei. Onder die militêre diktatuur van genl. Bantu Holomisa het Transkei openlik as ’n veilige hawe en afspringplek vir APLA-aanvalle gedien, wat konvensionele polisiëring en normale binnelandse wetstoepassing onmoontlik gemaak het.
Dit was uit die staanspoor duidelik dat De Klerk ongemaklik was met die SAW se versoek. Hy het die weermag dadelik met skerp vrae gepeper: Hoe seker is die weermag van hul inligting? Is dit onomstootlik ’n APLA-basis? Wat is die risiko dat burgerlikes getref kan word? Watter politieke en diplomatieke gevolge word voorsien?
Ander lede van die Raad het ook aan die indringende ondervraging deelgeneem. Die Weermag — by monde van genl. George Meiring — het egter die absolute versekering gegee dat hulle die situasie deeglik onder beheer het, dat hul intelligensie betroubaar is, en dat daar geen burgerlike in die teikenhuis teenwoordig sou wees nie. Alhoewel talle lede van die Raad hoogs teësinnig ingestem het, het niemand met ’n lewensvatbare alternatief vorendag gekom om die onmiddellike APLA-bedreiging te stuit nie. Gevolglik het die SVR die operasie goedgekeur.
Die Morele Dilemma: Kan die SVR Verkwalik Word?
Hierdie verloop van sake laat die historiese vraag ontstaan: Kan De Klerk en die SVR moreel verkwalik word dat hulle die operasie goedgekeur het? In die lig van die destydse feite neig die weegskaal sterk na die verdediging van die Raad se optrede.
Die SVR het gehandel onder die hoogste grondwetlike en morele plig van enige regering: om die staat en sy mense teen dodelike binnelandse terreur te beskerm. Ná die slagting by die St. James-kerk en met die wete dat Transkei as ’n basis buite Suid-Afrikaanse jurisdiksie vir APLA-aanvalle gebruik is, kon die politieke leierskap nie bekostig om bloot niks te doen nie. Hulle moes besluite neem in ’n krisisomgewing waar die Weermag absolute versekeringe oor die akkuraatheid van hul intelligensie gegee het.
Dit is onbillik om die politieke uitvoerende gesag met die wysheid van terugskouing te veroordeel vir inligting wat foutief deur die militêre aan hulle weerhou is. Die besluit was nie ’n roekelose of bose plan om kinders te vermoor nie, maar ’n bona fide-staatshandeling wat uitgevoer is op grond van die destyds beskikbare feite om die land te beveilig.
Gevolgtrekking
Die historiese rekord toon dus dat Eugene de Kock se bewering wesenlik skeefgetrek is. De Klerk het nie ’n persoonlike, eensydige “moordbevel” aan Meiring gegee nie; hy het ’n kollektiewe SVR-besluit gelei wat gebaseer was op misleidende inligting tydens ’n nasionale krisis. Dit weerlê De Kock se politieke narratief dat dit ’n berekende, persoonlike sluipmoordopdrag deur De Klerk self was.
Naskrif: Die skrywer het die vergadering persoonlik bygewoon.
27 Oktober 2026
