Bos- en Grensletterkunde – Nongqai Vol 17 No 7

INLEIDING: LETTERKUNDE UIT DIE BOS

– Wanneer ’n Dominee die Oorlog Moes Lees

Inleiding deur Hennie Heymans

In vandag se wêreld leef alles op ’n slimfoon, maar in die dae van die bosoorlog was daar geen WhatsApps, geen GPS’e en geen digitale spore nie. Die bos het sy eie taal gepraat — en sy eie letterkunde voortgebring. Nie die soort wat in stil studeerkamers ontstaan nie, maar dié wat gebore is tussen mopaniebome, rooi stof en die gedreun van Casspirs, Ratels, patrolliebote, helikopters en Flossies.

Soms het daar liedere om die kampvuur ontstaan — party skurf, party snaaks, party vol heimwee. Ek is jammer ek het nooit daardie liedjies aangeteken nie; selfs die manne wat in Namakwaland “wielgestap” het, het hul eie lied gehad. En dan was daar die pittige bos‑graffiti: soos die houtbordjie by ’n basis waarop iemand geverf het: “Die land van melk en heuning – bring net jou eie bye en koeie.” Ek hoop lesers stuur vir ons van daardie liedjies en wyshede, sodat ons dit vir die nageslag kan bewaar.

Bosletterkunde is ’n genre waar elke reël ’n voetspoor dra, elke metafoor ’n skoot, en elke stilte ’n gebed. Die gewapende stryd het sy eie ritme gehad: die kort, skerp sinne van spanning; die lang asemteue van wag; en die ongeskrewe gedigte wat mans in hul harte gedra het wanneer die bos te groot en die nag te lank geword het.

Maar soms het ’n buitestaander — ’n dominee, ’n geneesheer, ’n joernalis — vir ’n dag of ’n week saam die bos in beweeg. En dan het die oorlog hom nie net gewys nie, maar gelees. Want die bos het ’n manier om jou menslikheid skerp te maak: die broosheid, die vrees, die humor, die honger en dors, die pyn, die kameraadskap — en die onverwagse oomblikke van genade tussen die gevaar.

Wanneer ’n siviele dominee saam met Koevoet veld toe gaan, word die letterkunde van die oorlog iets anders: nie net ’n verslag van taktiek en vuur nie, maar ’n getuienis van iemand wat vir ’n kort tydjie die wêreld van die bosvegter betree het. Sy poësie kom nie uit jare se operasies nie, maar uit die skok en intensiteit van ’n enkele week waarin die aarde, die gevaar en die mense om hom ’n nuwe taal begin praat het.

Hierdie twee gedigte is deel van daardie tradisie — die stem van iemand wat nie ’n soldaat was nie, maar wat vir ’n kort tyd die oorlog van naby gesien het, en dit toe in woorde vasgevang het.

Gedigte uit die Bosoorlog deur ds Jacobus van Tonder

STRAALJAGTER

Jy kloof die ruim soos die flits van ‘n lem

as jy stygend en tollend swaartekrag wen.

Jy daag die grense van klank en van spoed

as jy flits oor krale oor huise en bos.

aërodinamies speel jy die spel

as jy heilige vertroue in jou vaardigheid stel.

Blitsig jou denke, jou impuls besluit.

kloof jy die ruim soos die flits van ʼn lem.

GUNSHIP

Jy met jou skroef klap swaaiende lied

seil oor bosse, palms en pan

soos arende waak en bespied.

Jy wat dit waag tussen koeël en mortier

om  makkers te haal uit die vyand se vuur.

kalm in spanning en angs.

Red jy tussen koeëls en geknal.

gunship

met jou skroef klap swaaiende lied.