Die Rooi Lantern-vereniging – Nongqai Vol 17 No 5
1907: DIE ROOILANTERN‑MOORD
deur Luitenant‑Kolonel H. F. Trew, gewese Adjunk‑Kommissaris van Polisie
Abstrak
Die artikel vertel die ware verhaal van die berugte Rooilantern‑moord van 1907, waarin vier Chinese mynwerkers in die Hooggeregshof in Pretoria tereggestaan het vir die moord op ’n boer, mnr. Blank. Die verhaal ontvou as ’n mengsel van misdaadondersoek, hofdrama en politieke geskiedenis. Die getuienis van twee jong kinders speel ’n deurslaggewende rol in die skuldigbevinding. Later word onthul dat die moord deur die Rooi Lantern‑vereniging, ’n geheime Chinese misdaadorganisasie, beveel is as vergelding vir die boer se rol in die aanhouding van Chinese drosters. Die artikel plaas die moord binne die groter konteks van Chinese arbeid op die Witwatersrand, opiumsmokkelary en die politieke spanning wat uiteindelik tot die repatriasie van Chinese werkers gelei het.
Sleutelwoorde
• Rooilantern‑moord – HF Trew,
• Chinese mynwerkers,
• Witwatersrand,
• Opiumsmokkelary,
• Rooi Lantern‑vereniging,
• Transvaal geskiedenis,
• Misdaadondersoek,
• Hooggeregshof Pretoria,
• Chinese drosters,
• Politieke spanning 1900’s,
• Suid-Afrikaanse Polisie geskiedenis,
Die verhaal
Die Hooggeregshof in die Paleis van Justisie, Pretoria, was stampvol — ’n opgewonde, selfs vyandige skare het die banke gevul. Vir die eerste keer in die land se geskiedenis is vier Chinese werkers verhoor vir die moord op ’n wit boer. Min van die toeskouers het besef dat hierdie moord die eerste skakel sou word in ’n ketting van gebeure wat uiteindelik ’n Britse regering sou laat wankel, selfregering aan Transvaal en die Vrystaat sou bespoedig, en die repatriasie van Chinese arbeiders sou meebring.
Die vier beskuldigdes het egter gelyk asof hulle die minste omgee. Die leier, ’n groot, breë-skouer Manchoe met die bynaam Chang, het onbewoë in die beskuldigdebank gestaan. Saam met hom was twee mans van gemiddelde lengte en ’n klein, donkerkleurige Kantonees.
Die ondersoek begin: South African Constabulary
Die eerste getuie was ’n sersant van die South African Constabulary. Hy vertel hoe ’n buurman hom in die vroeë oggendure wakker gemaak het met die nuus dat mnr. Blank vermoor is. Hy het onmiddellik die distriksgeneesheer ontbied en saam met twee konstabels na die plaas Witkop vertrek.
In die sitkamer het die liggaam van mnr. Blank gelê. Die vertrek het duidelike tekens van ’n hewige worsteling getoon; gebrande vuurhoutjies het op die vloer gelê. Die oorsaak van dood was klaarblyklik messteke. Niks was gesteel nie.
Buite, in die nat grond ná die vorige dag se reën, het hy die spore van minstens drie persone opgemerk — spore wat die huis genader én verlaat het.
Die daglange agtervolging
Die sersant en sy manne het die spoor die hele dag ooswaarts oor die veld gevolg. Soms was dit duidelik genoeg dat hulle te perd kon draf; ander kere moes hulle rondsoek om die spoor weer op te tel. Die spoor het ’n spruit binnegegaan en ’n ent langs die bedding geloop, maar is weer gevind waar dit die veld in verdwyn het.
Teen skemer was die sersant op die punt om op te gee toe hy op die horison die muur van ’n ou beeskraal sien. ’n Klein ronde vorm het bo die muur uitgesteek — en toe skielik verdwyn. Hy het sy perd aangespoor en op die kraal afgestorm.
Toe hy oor die muur loer, sien hy vier mans in blou werkklere. Hy spring oor die muur, rewolwer in die hand. Die vier Chinese spring op met messe, maar sy manne kom betyds by, en die groep gee oor.
Hul stewels het presies ooreengestem met die spoor wat die sersant gevolg het. Bloedvlekke was op hul klere en messe. Hulle het na twee dooie hoenders gewys en aangedui dat die bloed daarvan afkomstig was.
Die kinders se getuienis
Die volgende dag is die beskuldigdes na Bronkhorstspruit geneem vir ’n uitkenningsparade. Die twee kinders van die oorledene kon niemand met sekerheid uitken nie, al het hulle gedink die lang man en die klein donker een lyk soos twee van die aanvallers.
Die moeder het getuig dat sy om middernag wakker geword het van ’n geveg in die sitkamer. Dit was pikdonker; sy kon nie die aanvallers sien nie en hulle het nie gepraat nie. Sy het gedink dit is swart mense. Haar baba het gebloei uit ’n wond in die kop; sy het uitgehardloop om hulp te kry. Toe sy terugkeer, was haar man dood.
Toe het die twaalfjarige dogter getuig — koel, helder, indrukwekkend dapper. Sy vertel hoe ’n klein donker man vuurhoutjies aangesteek het terwyl twee ander mans haar pa telkens met messe aangeval het. ’n Vierde man, lang en maer met ’n gesig “soos ’n skedel”, het probeer om haar pa met ’n pik te slaan.
Sy en haar broer het probeer help; die seuntjie is met ’n mes gesteek. Uiteindelik het hulle ’n venster oopgeskop en na die bure gehardloop.
Die hofsaak
Die distriksgeneesheer het getuig dat mnr. Blank ses-en-twintig meswonde gehad het. Die regeringsontleder het bevestig dat die bloed op die messe menslike bloed was.
Die beskuldigdes het volgehou dat hulle onskuldig is — hulle was drosters wat net wou teruggaan China toe. Die verdediging het beklemtoon dat daar geen motief was nie.
Die jurie het egter ’n skuldigbevinding gelewer.
Toe die doodsvonnis vertolk word, het ’n vreemde glimlag oor die vier onbewogen gesigte getrek. Die tolk het verduidelik: hulle het gedink “die plek waar jy vandaan kom” beteken China — en dat hulle daar nie gehang sou word nie.
Die Rooi Lantern‑vereniging
’n Jaar later, in Johannesburg, het ’n Chinese informant in ’n donker kamer onthul hoe opium op die Rand ingesmokkel word — en hoe die Rooi Lantern‑vereniging, ’n geheime misdaadorganisasie met sowat 40 000 lede, die moord op mnr. Blank beveel het.
Een van die oorspronklike drosters wat Blank vroeër laat arresteer het, was ’n lid van die vereniging. Die Raad van Tien het besluit dat ’n voorbeeld gestel moes word: Blank moes sterf.
Die informant, Mong Fung, is betaal — maar die volgende aand is hy in sy kampong doodgesteek. Niemand het ooit erken nie. Niemand het ooit geweet wie hom vermoor het nie.
