Henning van Aswegen, Redakteur Nongqai
Abstract: FW de Klerk, SA Parliament, 2 February 1990. The CODESA negotiations in South Africa, 1992.
Keywords: KODESA, CODESA, Onderhandelinge, Negotiations. FW de Klerk.
Mnr. AP Stemmet: 2 Januarie 2026
EK WIL GRAAG DIE WAARHEID OP REKORD LAAT PLAAS. MY O DERVINDING HET MY IVM ONDERHANDELINGS TWEE DINGE GE.EER NL.
1) KEN JOU VYAND
2) ONDERHA DEL ALTYD UIT N POSISIE VAN KRAG.
FW EN SY SPAN WAS ONERVARE ,ONI GELIG, NAIEF EN ONBEKWAAM . HY HET SY VEILIGHEIDS-NAGBASIS VERNIETIG VOOR DIE ONDERHANDELINGS . (EK KE DIE REDE .)HY HET DUS NIKS GEHAD OM OP TERUG TE VAL TOE VULA PLAASGEVIND HET EN MANDELA DIKWELS MET ” MASS ACTION ” GEDREIG HET OM SY SIN TE KY NIE. AGV VAN FW SE HAAT VIR DIE VEILIGHEIDS MAGTE HET HY NIE GEBRUIK GEMAAK VAN OPLEIDE MENSE IN ONDRRHANDELINGSVAARDIGHEDE EN TOEKOMSSTUDÏES NIE . DIT WAS TOG BEKEND ĎAT ONS ĎIT BY DIE STAATSDURNS INBGEVOER HET KYK IN DIE BOEK VAN PROF. NICK SEGAL SE BOEK BRÊAKING THE MOULD WAAR DAAR NA NY VERWTS WORD AS BRON OOR DIE INVOER DAARVAN IN DIE STAATSDÌENS .
DIE DÔKUMENT COMMUM0NIST NEGOTIATI NG TECHNIGES HET HY EN SY MENSE OF NIE GELEES OF VERSTAAN NIE . DÏE GEVOLG ? KYK DIE VOLGENDE UITTREKSEL UIT HIERDIE DOKUMENT “One of their strongest weapons: exhaustion through delay.”.
- The logic: the longer the process takes, the more the opponent will concede just to make progress .EN The logic: the longer the process takes, the more the opponent will concede just to make progress
RICHARD NIXON HET IETS SOOS DIE VOLGENDE OOR KOKKUNISTE GESË : JY PRAAT NET DIE EMENE OOR N ONDERWERP TERWYL HULLE OORLOG BEDINK .. OM AF TE SLUIT : ONS MOET DIE FEITEGEPUBLISEER KRY VOOR DÏE OUDERDOM ONS INHAAL .
*
Dr. Pieter Mulder: 5 Januarie 2026
Dankie vir die gesprek en argumente oor Operasie Vula. Dit maak alles baie sin. Ook dat mens nie in hulle hand moet speel in die huidige tyd nie. Ek is deur Maroela Media gevra om ’n reeks onderhoude met hulle te doen oor die onderhandelinge in die negentigerjare. Volgens hulle vra jonger mense al meer vrae oor hoe ons in die huidige slegte situasie gekom het. Hulle argumenteer, waarskynlik korrek, dat jonger mense nie meer vreeslik boeke of lang stukke lees nie maar wel na korter TV en radio-opnames kyk en luister. Sulke opnames word ook maklik oor sosiale media versprei. Hulle wou sommer dadelik begin met die onderhoude. Ek verdrink in talle dokumente wat ek uit die onderhandelingsproses gebêre het. Die dokumente se inhoud sal waarskynlik te tegnies en droog wees vir sulke onderhoude maar dit help om my geheue te verfris. Daarom het ek vir uitstel gevra ten einde my eers voor te berei. Ek hoop om selfs sekere vrae aan hulle te kan gee ten einde by die regte feite uit te kom.
**
Die argumente in hierdie skrywes oor Vula, met inagneming van wat vertroulik is, sal my beslis help. Enige ander inligting is ook welkom.
Dr. Willem Steenkamp: 8 Januarie 2026
Beste vriende – in die lig daarvan dat ons almal akkoord skyn te wees oor die noodsaak om duidelikheid te bring oor wat werklik gedurende die onderhandelinge / oorgang gebeur het (met Dr Mulder wat nou genooi is om radiopraatjies daaroor te doen) heg ek hierby aan die eerste hoofstuk van my inset daaromtrent.
Julle mag bewus wees dat ek reeds lank daaraan werk (met die oog op publikasie in Nongqai as deel van ons reeks “Die Manne Vertel”). Dis ongelukkig erg opgehou deur my gesondheidsprobleme. Die Manuskrip is gelukkig reeds basies klaar en het laasjaar as konsep reeds sy eerste rondte gedoen vir ontlok van kommentaar en insette – waarvan daar baie was, van groot waarde. Ek is dus nou net besig om dit op te dateer en poleer, sodat ek hoop om die volgende hoofstukke met redelike frekwensie te kan bly uitrol.
Ek besef dat Mnr Stemmet dit moeilik sal vind om dit te lees, en sal heeltemal verstaan as hy sou verkies om dit later nader te trek wanneer ons hoop om dit ook voorgelees as ‘n klank-boek beskikbaar te maak. Die gedagte is om dit via Nongqai as ‘n e-boek by die blog aan te heg, gratis aflaaibaar met ‘n skakel, sowel as om uittreksels in die blog self te plaas en om dan ook praatjies daaroor tussen my en brig Hennie as videos op ons Nongqai YouTube kanaal te plaas. As enige uitgewer belang stel, kan dit moontlik ook eventueel in boekvorm uitgegee word.
Vir die huidige egter stuur ek dit nou so stuk-stuk aan u met die hoofdoel om Dr Mulder soos versoek van insette te voorsien (vir gebruik aldan nie, na sy diskresie) vir sy komende radio-praatjies. Hierdie eerste hoofstuk is dan ook in wese ‘n opsomming wat aanduidend is van waaruit die res van die boek sal bestaan.
Die formaat is blog-gerig, sodat die kantlyne bv nie in blok-vorm is nie en die bladsye nie genommer is nie. Die Indeks is ook nog nie eksak nie en tans net maar breedweg aanduidend – die res moet eers klaar, voordat dit finaliseer kan word.
As julle enige kommentaar of insette het – veral as julle feite-foute sou raakloop – sal ek baie waardeer om van julle te hoor,
**
Mnr. AP Stemmet: 9 Januarie 2026
BESTE PIETER: N TV REEKS MET N KUNDIGE SOOS JY IS BROODNODIG . ONS IS DIT AAN ONS AGESLAG VERSKULDIG OM DIE WAARHEID TE BOEKSTAAF. AL IS DAAR DORINGS IN. IN SY ONLANGSE SMRYWE MAAK DR WILLEM STEENKAMP N GELDIGE PUNT DAT ONS NIE DEUR ONS SWAKPUNTE BY KODESA TE OPENBAAR ( BEKLEMTOOʼn ? ) VERKIESINGSMATERIAAL AAN DIE ANC EN ANDEŘ VERSKAF NIE .ONS MOET DUS FYN TRAP. TER VOORBEREIDING VAN JOU OPNAMES SAL ONS DUS MY SKERP KRITIEK WAT EK APART KAN VERSKAS N BIETJE MOET SKAAF. LAAT ASB WEET AS EK KAN HELP.
**
Brig. Hennie Heymans: 10 Januarie 2026
Terwyl die debat aan die gang is en om tyd te bespaar het ek dr Steenkamp se “ABSTRACT” geneem en die kernpunte daaruit hieronder aangestip veral om vir mnr AP Stemmet tot hulp te wees:
Geïntegreerde Opsomming van Dr Willem Steenkamp se “Abstract”
Die politieke, strategiese en veiligheidsdinamika agter Suid-Afrika se onderhandelings-oorgang (1975–2007)
Dr Willem Steenkamp bied ’n unieke, holistiese ontleding van Suid-Afrika se pad na die 1994‑skikking — gebaseer op sy ervaring as intelligensie-ontleder, regsgeleerde, diplomaat, historikus en mede-redakteur van Nongqai. Sy sentrale argument is dat die oorgang nie die gevolg was van “verraad” of “swakheid” nie, maar van die hand van geskiedenis wat die onderhandelingspartye gegee is, en die strategiese realiteite wat hulle nie kon ignoreer nie.
1. Die groot mite: Die oorgang was nie ’n “sell-out” nie
Steenkamp wys daarop dat baie hedendaagse mites en samestellingsteorieë die oorgang verdraai. Die waarheid is:
• Die NP en ANC se onderhandelingsposisies is bepaal deur die historiese erfenis, nie deur persoonlike swakheid nie.
• Die werklike onderhandelinge het nie in die oop Kempton Park-forums plaasgevind nie, maar bilateraal, in die geheime kanaal (“The Channel”) tussen die NP en die ANC/SAKP.
• Die doel van die onderhandelinge was in wese ’n vredesooreenkoms, nie ’n filosofiese grondwet nie.
2. Die NP se prioriteit ná 1992: Vrede bo ideologie
Teen die vroeë 1990’s het die NP besef:
• Die “groepregte”-model was onhaalbaar.
• Die enigste realistiese uitkoms was ’n regstaat, ’n vryemark-demokrasie, en vrede.
• Sonder vrede sou die Afrikaner se posisie veel swakker word.
Die NP se strategie het dus verskuif van ideologiese voorkeur na strategiese oorlewing.
3. Die ANC/SAKP se realiteitsaanpassing
Mandela se ANC het tydelik afstand gedoen van die droom van ’n Marxistiese “people’s republic” omdat:
• Die gewapende stryd militêr misluk het.
• Die wit staat te sterk was om deur geweld omvergewerp te word.
• Politieke mag slegs deur onderhandeling verkry kon word.
Maar Steenkamp wys ook dat baie in die ANC steeds die Nasionale Demokratiese Revolusie (NDR) nastreef — ’n tweede fase van sosialistiese transformasie.
4. Die “verlore dekade” (1975–1989): Hoe die wit regering sy hand verswak het
Steenkamp beskryf die jare onder PW Botha as ’n strategiese ramp:
• Die staat het op ’n militêre oplossing gefokus, nie ’n politieke een nie.
• Die “totale aanslag”-denke het die werklike aard van die konflik misverstaan:
• Die stryd was politiek, nie militêr nie.
• Die ANC se “gewapende stryd” was hoofsaaklik gewapende propaganda.
• Die Veiligheidsmagte het ’n staat binne ’n staat geword — verdeel, ongekoördineerd en dikwels onwettig.
• PW Botha se strategie van “skiet eerder as skik” het die propaganda-oorlog verloor en die NP se onderhandelingsposisie verswak.
• Die Rubicon-toespraak en ander “own goals” het die land internasionaal verneder en geïsoleer.
Teen 1989 was die NP onvoorbereid vir onderhandelinge — met min kaarte oor.
5. Die rol van NIS, Buitelandse Sake en DKO&B
Terwyl die weermag op oorlog voorberei het, het die NIS, Buitelandse Sake en Konstitusionele Ontwikkeling:
• die ware aard van die bedreiging korrek geïdentifiseer;
• gepleit vir ’n onderhandelingsoplossing;
• die grondwerk gelê vir die uiteindelike skikking;
• die geheime kanaal (“The Channel”) bestuur.
Hulle was die ware argitekte van die oorgang — maar hul rol is steeds onderwaardeer.
6. Alternatiewe geskiedenis: Die “wat as?”-scenario’s
Steenkamp ondersoek verskeie draaipunte:
Wat as Vorster nie in die Inligtingskandaal geval het nie?
Hy het reeds geweet Groot Apartheid is onwerkbaar.
Wat as Connie Mulder gewen het?
Volgens Steenkamp:
• Mulder was meer etno-nasionalisties as rasse-gebaseerd.
• Sy span het die propaganda-oorlog beter verstaan.
• Hulle was die ware verligtes, nie PW Botha nie.
• Nuwe bewyse wys dat “Muldergate” deur onderduimse ‘lawfare’ gemanipuleer is.
Wat as FW de Klerk nie in 1990 begin onderhandel het nie?
• Ná die val van die USSR sou internasionale druk eksplosief toegeneem het.
• Suid-Afrika sou in ’n ernstige krisis verval het.
• Sonder ’n meerderheidsgrondwet sou daar geen vrede wees nie.
Was die Veiligheidsmagte ’n “troefkaart”?
Nee — almal het reeds hul vermoë geken.
Om hulle te gebruik sou die land in chaos en internasionale verdoemenis dompel.
Was ’n regse staatsgreep moontlik?
Ja — en dit was ’n werklike risiko wat die oorgang beïnvloed het.
7. Waarom die wit regering die politieke stryd verloor het
Steenkamp se kernpunt:
• Die Veiligheidsmagte het die militêre stryd gewen.
• Maar die NP het die politieke stryd verloor — omdat hulle die aard van die konflik verkeerd verstaan het.
• Die ANC het die propaganda-oorlog oorweldigend gewen.
8. Die uiteinde: Die oorgang was onvermydelik — en die minste slegte opsie
Steenkamp se finale gevolgtrekking:
• Die NP het nie oorgegee nie — hulle het die enigste realistiese pad gekies.
• De Klerk het die land van ’n veel erger uitkoms gered.
• Die oorgang was die gevolg van strategiese noodsaak, nie naïwiteit of verraad nie.
• Die grootste bedreiging vir die Afrikaner was nie onderhandeling nie — maar om nié te onderhandel nie.
KERNBOODSKAP IN EEN SIN
Suid-Afrika se vreedsame oorgang was nie ’n “sell-out” nie, maar die onvermydelike uitkoms van ’n politieke konflik wat die wit regering nie militêr kon wen nie — en FW de Klerk se besluit om te onderhandel het die land van ’n rampspoedige alternatief gered.
*
Redakteursnota: Die Vryslating van Nelson Mandela op 11 Februarie 1990 was die begin van ‘n proses wat uitgeloop het op die eerste volle demokratiese verkiesing in die geskiedenis van Suid-Afrika op 27 April 1994. Met hierdie artikel plaas Johan Mostert FW de Klerk se 2 Februarie 1990 toespraak in die Parlement met akkurate geskiedskrywing in strakke perspektief en konteks. Mostert verleen broodnodige diepte en agtergond tot die Suid-Afrikaanse regering se redes vir hul geskiedkundige besluitneming oor die land se toekoms, en spesifiek die veiligheidsperspektief wat besluitnemers met belangrike staatsbesluite in gedagte hou..
Het FW de Klerk Oorgegee? ’n Strategiese Antwoord aan Kritici
’n Hardnekkige Mite in Debatte
Daar heers steeds ’n hardnekkige aanname dat FW de Klerk op 2 Februarie 1990 “oorgegee” het – hetsy aan die ANC, die SAKP, of aan ’n sogenaamde internasionale liberale komplot. Hierdie narratief word dikwels emosioneel gestel, moreel gelaai, en histories vereenvoudig. Dit is verstaanbaar: dit bied ’n maklike verklaring vir verlies, vernedering en ontworteling.
Maar vanuit ’n veiligheids- en intelligensieperspektief is hierdie voorstelling fundamenteel gebrekkig. De Klerk het nie oorgegee ná ’n nederlaag nie. Hy het opgetree toe dit duidelik geword het dat apartheid self die primêre bedreiging vir die voortbestaan van die Suid-Afrikaanse staat geword het.
Wat “Oorgawe” Regtig Beteken
In strategiese terme beteken oorgawe dat ’n staat sy vermoë verloor het om geweld aan te wend of orde te handhaaf: militêre nederlaag, ineenstorting van bevelstrukture, of totale administratiewe verlamming.
Geen van hierdie toestande het in 1989–1990 gegeld nie.
Die SA Weermag was steeds konvensioneel dominant in Suider-Afrika. MK was militêr nie in staat om die staat omver te werp nie. Die sogenaamde Frontliniestate het geen realistiese vermoë gehad om ’n beslissende militêre oplossing af te dwing nie. Binne die land het die noodtoestand dit steeds moontlik gemaak om onrus met geweld te onderdruk – ten minste vir ’n tyd. As De Klerk bloot wou “vasbyt”, was dit tegnies moontlik. Die werklike vraag was egter nie of die staat nog geweld kon gebruik nie, maar teen watter prys, en vir hoe lank.
Die Werklike Nederlaag: Verlies aan Legitimiteit
Die kern van die krisis was nie militêr nie, maar polities. Teen die laat tagtigerjare het apartheid sy legitimiteit verloor – binnelands én buitelands. Binne swart gemeenskappe het die staat nie meer as wettig of moreel gesaghebbend gegeld nie. Massaweerstand, nie gewapende stryd nie, het Suid-Afrika toenemend onregeerbaar gemaak. Hierdie weerstand was nie beperk tot ideologiese revolusionêres nie; dit het ’n breë, samelewingswye verwerping van apartheid weerspieël. Internasionaal was Suid-Afrika geïsoleer tot op die been. Daar was nie ’n enkele invloedryke Westerse besluitnemer wat apartheid openlik verdedig het nie. Selfs simpatieke regerings het ondubbelsinnig gestel dat enige voortgesette ondersteuning afhanklik was van fundamentele politieke verandering. ’n Staat kan oorleef ná militêre terugslae. Hy oorleef selde wanneer hy sy legitimiteit verloor.
Die Misverstand van die “Kommunistiese Oorname”
In Afrikaanse kringe word die “oorgee”-narratief dikwels gekoppel aan die idee dat Suid-Afrika voor ’n suiwer kommunistiese aanslag geswig het. Hierdie siening ignoreer die intelligensie-analise van die tyd.
Ja, die ANC–SAKP-alliansie het ’n revolusionêre agenda gehad. Maar intelligensie-waarderings het bevind dat kommunisme nie die worteloorsaak van die krisis was nie. Apartheid self – sy uitsluiting, sy ekonomiese vervormings en sy morele onhoudbaarheid – was die kernprobleem.
Die anti-apartheidsfront was ideologies uiters uiteenlopend: kerke, sakelui, vakbonde, liberale akademici, Westerse regerings en burgerlike organisasies. Baie van hulle was uitgesproke anti-kommunisties. Wat kommuniste en anti-kommuniste verenig het, was nie Marxistiese ideologie nie, maar die oortuiging dat apartheid moes eindig. Om hierdie samevloeiing as ’n Kremlin-komplot af te maak, is analities onhoudbaar.
’n Strategiese Keuse, Nie Kapitulasie nie
De Klerk se besluit was dus nie emosioneel of naïef nie, maar berekend. Intelligensie-evaluerings het gewys dat die kombinasie van massaweerstand, ekonomiese verswakking en internasionale isolasie ’n onvolhoubare veiligheidsituasie geskep het. Deur vroeg op te tree, het De Klerk daarin geslaag om ‘n dreigende ineenstorting om te skakel na ’n onderhandelingsproses waarin staatsinstellings voortbestaan het. Dit is ’n kritiese onderskeid wat dikwels misgekyk word. Suid-Afrika het nie in ’n volle burgeroorlog verval nie – nie omdat die onvermydelike vermy is nie, maar omdat politieke ingryping betyds plaasgevind het.
Die Rol van Afrikaanse Instellings en Denkers
’n Verdere ongemaklike waarheid vir Afrikaanse kritici is dat weerstand teen apartheid nie net van buite gekom het nie. Dit het ook gegroei binne Afrikaanse geledere: akademici, skrywers, joernaliste, sakelui en jongmense het toenemend apartheid bevraagteken. Die Nasionale Party se magsbasis het geërodeer lank voordat 1990 aangebreek het. Die keuse was nie meer tussen “oorwinning” en “onderhandeling” nie, maar tussen ’n beheerde oorgang en ’n chaotiese ineenstorting.
Slot: Mag Verloor of die Staat Red?
Om 2 Februarie 1990 as ’n oorgawe te beskryf, is om die aard van staatsmag verkeerd te verstaan. De Klerk het nie ’n oorlog verloor nie; hy het besluit om een te voorkom. Wat hy wel oorgegee het, is dit wat Suid-Afrika onvermydelik oor die afgrond sou laat stort, naamlik apartheid.
Die NP-regering het sy vermoë verloor om apartheid wettig en volhoubaar te handhaaf. Maar deur dit betyds te laat vaar, het dit bygedra tot die behoud van die staat self. Vir kritici is dit ’n pynlike gevolgtrekking. Maar strategies gesien was dit nie swakheid nie. Dit was ’n rasionele erkenning van werklikheid – en die enigste pad wat Suid-Afrika van ’n veel bloediger einde gespaar het.
Johan Mostert is ‘n voormalige Sekretaris van die Staatsveiligheidsraad en senior bestuurslid van die Nasionale Intelligensiediens
- Vorige weergawes van hierdie artikel is in Nongqai en Rapport gepubliseer.
*
Repliek van Adamus Stemmet op Johan Mostert se veiligheids- en intelligensieperspektief op die onderhandelingsproses tussen die Regering en ander Suid-Afrikaanse politieke partye en bewegings wat in die 1989 onder groot geheimhouding in Switserland begin het.“JOHAN MOSTERT IS REG : F W DE KLERK HET NIE OORGEGEE NIE . HY IS UITOORLÉIN SY ARTIKEL SE MOSTERT WAT NIE GEBEUR HET NIE . HY WAS DAAR EN WEET MOS WAT GEBEUR HET . EK DINK EK HET , ALHOEWEL NIE VOLLEDIG NIE, OP 18 DESEMBER 2025 IN MY REAKSIE OP DR PIETER MULDER SE ARTIKEL IN NETWERK 24 OOR DIE VULA – OPERASIE, DUIDELIK GESTEL: F W EN SY LUITENANTE WAS DOODEENVOUDIG TE ONVOOORBEREID , NAIEF, ONERVARE EN BLOOT TE ONBEKWAAM VIR DIE TAAK. MISKIEN MOET MOSTERT ONS UIT SY HOEK UIT VERTEL WAT WERKLIK VERKEERD GELOOP HET. E VEEL WORD IN SY ARTIKEL IN DIE LUG LAAT HANG.”Adamus P. Stemmet
*