CID Sunnyside

DIE MOORD OP COIS SWANEPOEL

– ’n Speurder se Herinnering (1971)

Lt Barry Taylor

In 1971 was ek ’n speurder-sersant op Sunnyside. Ons takbevelvoerder was Maj Basson, beter bekend as “Boesman”. Een oggend in Augustus daardie jaar sit ek in my kantoor toe Boesman my skielik bel en vra dat ek hom by die polisie-garage moet kom haal. Ek ry soontoe, hy klim in, en nadat ons ’n ent gery het, sê hy onverwags:

“Swart Frans is vanoggend by sy huis vermoor.”

Swart Frans – of Frans, soos ons hom geken het – was ’n adjudant-offisier op Sunnyside. Hy en ek het in die voorste kantoor gesit met ’n uitsig oor Devenish-straat. Ons tafels het teen mekaar geskuif gestaan: syne na die gang se deur, myne na die muur. Hy was ’n Springbok-atleet, ’n sterk, fyn man, en baie gewild onder sy kollegas.

Hy en sy vrou het in die Hercules-omgewing gewoon. Sy het hom dikwels werk toe gebring in hul wit Volvo B18. Omdat Frans gewoonlik die meeste dossiere gehad het wat hof toe moes gaan, het Boesman my gevra om sy ‘dockets’ deur te gaan en te bepaal watter sake daardie dag hof toe moes. Ek was geskok. Boesman het net bygevoeg dat Frans in sy bed geskiet is, maar dat hy self nog geen verdere besonderhede het nie. Moord en Roof, onder leiding van Steve Oelofse, was reeds op die toneel.

Ek het die nodige ‘dockets’ geneem, dit by die aanklaer ingedien en verduidelik wat gebeur het. Die sake is uitgestel. Geen speurder van Sunnyside is daardie dag na die toneel nie.

Voorafgaande tekens

Ek en adjudant-offisier Struwig was goeie vriende en het dikwels saam gery. ’n Paar weke voor die moord het ons een dag verby Frans se huis gery. In die erf het ’n geel Mercedes-Benz gestaan. Struwig het opgemerk dat daar glo ’n man was wat gereeld daar kuier.

Kort daarna het Frans een oggend gesê dat sy dienspistool – ’n Walther PPK – uit die kattebak van sy motor gesteel is.

Nog ’n vreemde voorval: party oggende het sy vrou vir hom toebroodjies saamgestuur. Wanneer hy hof toe was, het ons soms die broodjies “gesteel” en geëet. Later het ons uitgevind dat sy na bewering arseen daarop gesit het in ’n poging om hom te vergiftig. Gelukkig was die hoeveelheid klein, en ons het elk net een broodjie geëet – maar ons maagpyn daardie dae maak vandag nog sin.

Die Konfessie

Laat die aand ná die moord was ek nog by die kantoor toe Steve Oelofse my vra om Frans se vrou hof toe te neem – sy wou ’n verklaring aflê. Generaal “Tekkies” Buys, toe nasionale hoof van die Speurdiens, was die hele aand by die kantore.

Ek het haar na die landdros geneem. Ons het nie ’n woord in die motor gepraat nie. Ná die verklaring het ek haar teruggeneem; ek kan nie meer onthou of ek haar by die aanklagkantoor laat toesluit het nie. Dit was ’n onaangename, swaar gevoel.

’n Paar dae later het die volle verhaal begin uitkom.

Die Moord

Frans se vrou het ’n verhouding gehad met ’n man met die van Von Steen. Hulle wou glo trou, maar wou ook Frans se polisie-versekering en pensioen hê. Sy het hom eers probeer vergiftig. Toe dit nie werk nie, het hulle besluit om hom te skiet.

Sy het Frans se dienspistool geneem en vir Von Steen gegee – daarom het Frans gedink die pistool is gesteel.

Op die aand van die moord het sy ’n klein venster in die sitkamer oopgelaat. Von Steen het die groot venster oopgemaak en ingeklim. Hy het Frans twee keer in die kop geskiet terwyl sy langs hom in die bed gelê het. Sy het later erken dat sy vir Von Steen gesê het sy sal tien minute wag voordat sy alarm maak, maar dat sy glo aan die slaap geraak het en eers twee uur later wakker geword het.

Hoe ’n mens langs ’n pas vermoorde man kan slaap, sal ek nooit verstaan nie.

Die Hofsaak

Die saak het voor regter Hiemstra gedien. Die hof was elke dag stampvol – speurders, joernaliste, belangstellendes. Op die dag van vonnisoplegging was dit só vol dat ek by die deur moes staan. Een van die speurders, “Zorba” Greeff, het onder die aanklaer se tafel gesit.

Von Steen het die doodstraf gekry. Hy het spierwit geword toe hy dit hoor. Sy medebeskuldigde het 15 jaar gevangenisstraf ontvang en ’n hoorbare sug van verligting gegee.

Verskeie mense het later vir begenadiging vir Von Steen gepleit, onder andere ’n senator. Dit het egter niks gehelp nie.

Die Ontsnapping

Tot vandag weet ek nie hoe dit gebeur het nie, maar Von Steen het op ’n Saterdagoggend uit die dodeselle ontsnap. Hy het na Pretoria-stasie gehardloop, waar ’n bewaarder – wat deeltyds taxi-bestuurder was – hom herken en summier gearresteer het. ’n Ongelooflike toeval.

Daar is besluit om niemand aan te kla oor die ontsnapping nie, omdat dit die uitvoering van sy doodsvonnis sou vertraag. Hy is die volgende week gehang.

’n Kaptein wat in die tronk gewerk het, het my later vertel dat Von Steen nie op sy eie na die galg kon loop nie en gedra moes word. Die tou wat gebruik is, het glo later in Sailor van Schalkwyk se kantoor gehang.

Nawoord

Frans was ’n goeie mens en ’n lojale kollega. Sy dood het ons almal diep geraak. Die gebeure het my gedagtes ver teruggevat – na ’n tyd van harde werk, kameraadskap, en soms donker stories wat ’n mens nooit heeltemal vergeet nie.